HomeRubriekenGastblogsBericht
voetnoot
Is ‘weeffout’ in Stelselwet niet juist de essentie ervan?
Wim Keizer
19-09-2016
Volgens het vernieuwde bestuur van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB), de nieuwe voorzitter en de nieuwe directeur bevat de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) een kunstmatige scheiding tussen fysiek en digitaal lidmaatschap. ‘Binnen het netwerk van openbare bibliotheekvoorzieningen geeft deze scheiding onduidelijkheid over de rolverdeling. Is de digitale kant van de openbare bibliotheek een eerstelijnsvoorziening? Of onderdeel van de diensten van de lokale bibliotheek?,’ zo vraagt de VOB zich af. De VOB spreekt over een 'weeffout' in de Wsob die gerepareerd moet worden. Kennelijk is ‘de derde weg’ van Ton Brandenbarg en Job Cohen, het ledenbenaderingsconsortium, niet voldoende. Ik las overigens bij de VOB dat het ding de vlot bekkende naam ‘Stichting Klantgerichte Benadering vanuit het Netwerk Bibliotheken’ gaat krijgen. Hmm, maar hoezo weeffout in de wet?  
Is ‘weeffout’ in Stelselwet niet juist de essentie ervan?
Ik ben bang dat het vernieuwde bestuur, de nieuwe voorzitter en de nieuwe directeur achterhoedegevechten aan het houden zijn, net als de meerderheid van de leden in juni 2015, toen die een motie aannam waarin stond dat het ‘klanteigenaarschap’ van zowel de lokale bibliotheek als de landelijke digitale bibliotheek bij de lokale bibliotheek moet liggen. Die gevechten begonnen al in december 2011, toen staatssecretaris Zijlstra een landelijke digitale bibliotheek aankondigde. De VOB vond dat dit begrip niet gebruikt moet worden, daar de betrokken digitale content via de lokale bibliotheek moet lopen.
Ik heb die motie in juni 2015 een ‘malle motie’ genoemd en ik vrees dat iets als ‘weeffout’ betitelen van wat in feite de essentie van de wet is net zo mal is. De kans dat de positie van ‘de landelijke digitale bibliotheek’ anders in de Wsob zal worden vastgelegd dan nu het geval is lijkt me vrijwel nihil.

Cruciale ingrepen
In de Wsob is de Koninklijke Bibliotheek (KB) verantwoordelijk gemaakt voor de landelijke digitale bibliotheek, inclusief de daarvoor benodigde infrastructuur en inkoop van e-content. Aan de inwerkingtreding van de Wsob per 1 januari 2015 is een lange geschiedenis vooraf gegaan, waarin het ministerie van OCW twee cruciale ingrepen heeft gedaan met betrekking tot de ‘landelijke digitale bibliotheek’ (tot nu toe opererend met de site www.bibliotheek.nl).

Ontvlechting en onttrekking
De eerste cruciale ingreep vond plaats in 2008, toen OCW-minister Plasterk besloot de OCW-gelden (voor stelseltaken en bibliotheekvernieuwing, de laatste o.a. ook voor het bij de VOB ontwikkelde ‘Bibliotheek.nl’) ingaand 1 januari 2010 bij de VOB weg te halen en te beleggen bij de nieuwe stichtingen Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB) en Bibliotheek.nl (BNL). De tweede cruciale ingreep is dat OCW-staatssecretaris Zijlstra in december 2011, met instemming van de VNG, besloot ingaand 1 januari 2015 een onttrekking uit het gemeentefonds te doen om daarmee landelijk e-content, inclusief e-books, te laten inkopen. Eind 2012 werd bekend dat OCW in wetgeving een nieuwe rol voor de KB wilde vastleggen, inclusief de verantwoordelijkheid voor de stelseltaken en de taken van BNL. Dat heeft geresulteerd in de Wsob.

Onvoldoende vertrouwen
Wat blijkt uit deze korte geschiedenis? Dat OCW doelbewust en met instemming van de politiek de verantwoordelijkheid voor het met OCW-gelden bij de VOB ontwikkelde Bibliotheek.nl (ofwel: ‘landelijke digitale bibliotheek’) weggehaald heeft bij de VOB en elders belegd heeft. Dat is niet voor niets gebeurd, maar had als oorzaak dat OCW geen voldoende vertrouwen had dat er in een constellatie met een door OCW gesubsidieerde VOB-rol tijdig een landelijke digitale bibliotheek tot stand zou zijn gekomen. Of dat gebrek aan vertrouwen terecht was, is een ander verhaal, maar hoe dan ook had ‘Bibliotheek.nl’ ergens organisatorisch geplaatst moeten worden. En hoe dan ook zou het raar zijn geweest als de website van de digitale bibliotheek alleen maar via een achterdeur – in dit geval via de lokale bibliotheken – en niet tevens ook rechtstreeks, via de voordeur, voor iedereen toegankelijk zou zijn geweest.

Andere opties?
Stel dat de landelijke digitale bibliotheek niet bij de KB was terechtgekomen, welke andere mogelijkheden zouden er dan zijn (geweest)?
Bibliotheek.nl is ontwikkeld bij de VOB. Wellicht had Bibliotheek.nl bij de VOB kunnen blijven als de VOB-leden er de in de Agenda voor de toekomst 2009-2012 genoemde 50 tot 55 miljoen euro voor over hadden gehad, maar dat was niet het geval. Bovendien hebben de leden niet massaal en krachtig geprotesteerd tegen de ontvlechting van de VOB, integendeel. Er was toen tegen de rol van de VOB als ‘OCW-agency’ net zo veel weerstand als nu tegen de rol van de KB inzake de landelijke digitale bibliotheek. De stelling ‘wie betaalt, bepaalt’ werd van kracht en OCW betaalt, nu via de KB.

PSO’s en/of NBD Biblion?
In een interview dat ik in november 2004 (pdf) voor de Nieuwsbrief Nieuw Bibliotheekwerk met hem had, zei toenmalig VOB-directeur Jan Ewout van der Putten spontaan over Bibliotheek.nl dat hij er zeker niet op uit was deze portal site structureel bij de VOB onder te brengen. ‘Wij doen de ontwikkeling, maar straks moet ook in de organisatie heel duidelijk worden dat Bibliotheek.nl van en voor de bibliotheken is ten behoeve van de eigen lokale klanten,’ aldus Van der Putten. Desgevraagd zei hij voor de praktische organisatie gedacht te hebben aan de provinciale serviceorganisaties (PSO’s), eventueel samen met NBD Biblion. Maar OCW koos voor geen van beide mogelijkheden.
Zouden de bibliotheken met PSO’s (nu provinciale ondersteuningsinstellingen, POI’en) en/of NBD Biblion beter af zijn geweest dan met de KB? Het valt te betwijfelen: de G4-bibliotheken – belangrijke VOB-leden - stelden in december nog het VOB-lidmaatschap van de POI’en ter discussie en NBD Biblion heet wel een ‘branchebedrijf’ te zijn, maar is als BV geen eigendom van de branche.

Kortom, ik denk dat de digitale bibliotheek nog een hele tijd bij de KB blijft. Daarmee rijst wel de vraag wat de KB eigenlijk verstaat onder wat de Wsob in artikel 1 de ‘plaats- en tijdonafhankelijke voor een ieder toegankelijke bibliotheekvoorziening’ noemt.

Helder eindplaatje nodig

In juni 2014 zei toenmalig KB-directeur Bas Savenije: 'We moeten de planning van de digitale bibliotheek transparanter maken. Er is een helder eindplaatje nodig. Wat is een nationale digitale bibliotheek? Het moeten niet allemaal incidentele ontwikkelingen zijn. Belangrijk is ook de vraag: wat wordt met OCW-geld betaald en wat hoort niet tot de kern? Daar moet het gesprek over plaatsvinden.’

Roadmap
Op 19 mei 2016 presenteerde de KB op de KB/OB-dag een ‘roadmap’ met een zogeheten ‘plateauplanning’ (pdf). De vier onderscheiden plateaus bestaan uit 1. ‘Basis op orde’ (eind 2016), 2. ‘Inspireren en participeren klant’ (2017), 3. ‘Samen verder bouwen’ (2018) en ‘Ieder z’n eigen bibliotheek’ (eind 2018). ‘Basis op orde’ houdt in dat 1. een ‘klant’ met 1 x inloggen toegang tot al zijn bibliotheekzaken heeft, 2. die klant alle boeken direct kan lezen of aanvragen en 3. dit ook allemaal bij de lokale bibliotheek kan.
Maar wat is nu dat heldere eindplaatje van Savenije? Welke al dan niet reeds op internet aanwezige informatie gaat de landelijke digitale bibliotheek wel en niet ontsluiten? Wat is de afkadering? Of is dat kader gewoon het beschikbare OCW-geld opmaken, zonder verdere diepere gedachte?

Zelfstandige functie
In haar brief aan de VOB over het tarievenpakket ‘lokaal digitaal’ schreef Hildelies Balk, hoofd Marketing & Diensten van de KB: ‘De digitale bibliotheek heeft een zelfstandige functie in het digitale domein, zoals de lokale bibliotheek een zelfstandige functie heeft in een gemeente. Die functies zijn niet uitwisselbaar: het digitale alléén zien als een toevoeging aan het lokale doet het digitale geen recht, zoals het lokale zien als een toevoeging aan het digitale, het lokale geen recht doet.’
Mij lijkt dat logisch, zoals ik meermalen schreef, in elk geval logischer dan beeldspraak over de lokale bibliotheken en de digitale bibliotheek als ‘onverbrekelijke eenheid’ of de lokale bibliotheken en de digitale bibliotheek als ‘keerzijden van eenzelfde medaille’.
Balk schreef verder: ‘Wij willen graag een brede digitale bibliotheek vormen, die kansen biedt voor iedereen: de nationale digitale bibliotheek. Die is breder dan het aanbod van openbare bibliotheken en wordt ook met een breder netwerk van universiteitsbibliotheken en nationale erfgoedinstellingen gerealiseerd. Wij zien dit tegelijkertijd als een bijdrage aan het netwerk van openbare bibliotheken waar wij deel van uitmaken.’

Delpher en DBNL

In Bibliotheekblad nummer 1/2016 zei KB-directeur Lily Knibbeler dat het een misverstand uit het verleden zou zijn dat het e-booksaanbod het enige is dat de digitale bibliotheek te bieden heeft. ‘Dat is onjuist, want daarin worden bijvoorbeeld Delpher en DBNL [Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren – wk] niet meegenomen.’ In februari 2016 wees ik erop dat Delpher (nog) niet via Bibliotheek.nl maar alleen via de KB-site (zie: kies zoekbron) te bereiken is. En dat je voor DBNL naar de aparte DBNL-site moet. Inmiddels blijkt die ook bereikbaar te zijn via de KB-site, maar niet via Bibliotheek.nl. Wanneer de landelijke digitale bibliotheek (als Bibliotheek.nl) gaat veranderen in die nieuwe Brede Digitale Bieb (BDB) van Balk is mij nog niet duidelijk. Ook niet wat het einddoel is.

Hoe is stand NBC?
Ik heb altijd begrepen dat ‘de landelijke digitale bibliotheek’ tevens bedoeld was om de papieren collecties van alle Nederlandse openbare bibliotheken (en wellicht ook universiteitsbibliotheken en KB) gezamenlijk te ontsluiten. Of dat ook de taak wordt van die nieuwe Brede Digitale Bieb is dan de volgende vraag. En hebben we het bij zo’n ontsluiting niet (vooral ook) over de Nationale Bibliotheek Catalogus (NBC)? Hoe is of wordt de relatie tussen NBC en BDB?
In april 2015 schreef ik een soort kritische geschiedenis van die NBC+. Van de KB had ik de stand van zaken in maart 2015 (pdf) gekregen (dat in het verhaal was opgenomen). Maar ik zie tot nu toe bij de KB geen actuelere stand van zaken. Wel hoor ik dat veel openbare bibliotheken al gebruikmaken (of: gebruik kunnen maken, als ze willen) van de NBC. Dat is mooi, maar waarom wordt er dan niet een juichend persbericht gemaakt, waarin staat dat de NBC (zo goed als) klaar is?  

Wim Keizer


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie