HomeRubriekenGastblogsBericht
voetnoot
Brieven aan Henk en Diederik
Wim Keizer
11-11-2013
O, o, o, wat hou ik toch van die malle branche van ons met haar verschillende paradigma’s en haar vele kikkers die zelfs nooit in de kruiwagen gezeten hebben. Al ruim dertig jaar een bron van vrolijkheid en vermaak voor mij en inspirerend voor columns en gastblogs.
Brieven aan Henk en Diederik
Maar ook ergerniswekkend voor wie dit hele circus te serieus neemt en nog steeds hoopt dat er iets wezenlijks gaat veranderen. Dat er, laat ik zeggen, een echte senior responsible owner komt. Een vrouw of man met gezag en uitstraling die een stip op de horizon weet te zetten waar we ons allemaal eensgezind naar toe spoeden (´focus, tempo en regie´). Misschien iets voor een energieke KB-directeur met empathische vermogens, een hoog IQ en EQ, diplomatieke gaven, leiderschap, overtuigingskracht en visie, die toch bescheiden weet te doen aan leading from behind.
Maar als ik haar of hem was zou ik er slechts onder twee voorwaarden aan beginnen. De eerste is dat OCW, net als in de jaren zeventig en tachtig, het merendeel van de kosten van het openbare bibliotheekwerk gaat betalen en de tweede dat de landelijke politiek in niet-vrijblijvende wetgeving (dus: heel anders dan in de concept-Stelselwet) het openbare bibliotheekwerk gaat regelen.
Zo niet, vergeet dan die ene stip op de horizon. Er zijn en blijven individuele bibliotheken en die kunnen het goed of minder goed doen in hun stad of regio. Of wereldwijd, als ze digitaal zijn. Om goed te zijn, moeten die het dan wel beter doen dan aanbieders als www.eboektehuur.nl. Samenwerken van onderaf doen bibliotheken alleen als dat evident voordelen biedt.

Als ambtelijk secretaris van de Provinciale Directieoverleggen (PDO’en) in Noord- en Zuid-Holland, respectievelijk Stichting Overleg Openbaar Bibliotheekwerk Noord-Holland (SOOB NH) en stichting Bibliothekenoverleg Zuid-Holland (BOZH), word ik geacht concept-brieven te schrijven, als zo’n PDO-bestuur daartoe besluit. Ik doe dat plichtsgetrouw, ook als ik vermoed dat zo’n brief geen of weinig effect zal hebben vanwege tegenstrijdige paradigma’s. Altijd weer een avontuur dus. Het kan leerzaam zijn hier eens te bezien waarom ik dergelijke bijgedachten heb.

E-portal en e-bookplatform
Neem nou Henk en Diederik.
De SOOB besloot om hen beiden een brief te sturen met het verzoek er binnen een jaar voor te zorgen dat er één landelijk punt (e-portal of e-bookplatform) komt voor bibliotheken om e-books aan hun gebruikers te kunnen aanbieden.

Henk is directeur van NBD Biblion en biedt sinds 2008 een e-portal aan om het bibliotheken daadwerkelijk mogelijk te maken hun klanten e-books te laten lenen.
Diederik is directeur van Bibliotheek.nl (BNL) en heeft een e-bookplatform in de maak. Ook daarmee kunnen bibliotheekklanten (straks) e-books lezen op hun devices.

Wat bleek in de SOOB? De bibliotheken kunnen hun klanten niet uitleggen dat er (straks) twee manieren zijn om via bibliotheken aan e-books te komen. Zij vroegen Diederik, toen hij bij de SOOB te gast was, of hij daar wat aan kan doen. Het antwoord was dat BNL op dit vlak niets doet, omdat het NBD-aanbod buiten ´de landelijke infrastructuur´ valt.
Vanuit de VOB-inkoopcommissie (waar Diederik adviseur van is) werd gemeld dat NBD Biblion gevraagd is met zijn e-bookservice te stoppen, maar dat hier verder geen taak ligt voor die commissie, omdat de NBD vrij is iets aan te bieden en de bibliotheken vrij zijn iets af te nemen.

Paradigma nr 1
Kijk, daar hebben wij één belangrijk paradigma: Er zijn in Nederland bibliotheken. Die kunnen producten en diensten afnemen en die kunnen daarbij hun eigen aanbieder kiezen, zolang de subsidie gevende gemeente ze niet dwingt bepaalde leveranciers te kiezen.
Het bijzondere van de Nederlandse Bibliotheekdienst (NBD) is dat hij ontstaan is als branchebedrijf vanuit de hele boekenbranche, met als doel boeken (met kortingen) centraal in te kopen en uitleenklaar aan bibliotheken aan te bieden. Alle betrokkenen hebben daar baat bij. Daarom zitten in het stichtingsbestuur nog steeds vertegenwoordigers van uitgevers-, boekhandelaren- en bibliothecarissen- (nou ja: bibliotheekdirecteuren)clubs. Ik begreep altijd dat men daar in het buitenland heel jaloers op is.
Later is Biblion, dat begon als van de toenmalige Vereniging Nederlands Bibliotheek en Lectuur Centrum (NBLC) afgesplitste Stichting NBLC, toegevoegd aan de NBD (na wat omzwervingen langs commerciële bedrijven). Die Stichting NBLC was opgezet om centrale dienstverlening (anders dan de NBD al bood) te scheiden van belangenbehartiging door de branchevereniging NBLC (voorganger VOB).

NBD Biblion is het enige samenwerkingsverband dat in Nederland vanuit de bibliotheekwereld zelf, samen met de boekenbranche, is opgericht. NBD Biblion levert een compleet pakket dat bijdraagt aan het succes van bibliotheken. Het lijkt mij verstandig daar zorgvuldig mee om te gaan, ook in het digitale tijdperk.

Paradigma nr. 2
Maar een ander belangrijk paradigma is: Er zijn drie overheden die in gezamenlijkheid besloten hebben te doen aan ´bibliotheekvernieuwing´. Daar hebben OCW, IPO en VNG ´bestuurlijke afspraken´ over gemaakt (waarbij opgemerkt moet worden dat IPO de provincies en de VNG de gemeenten nergens aan kan binden). Als vervolg op de afspraken is er een Stelselwet in voorbereiding. In het kader van de afspraken is in 2009 de stichting Bibliotheek.nl (BNL) opgericht die met OCW-geld mooie dingen geacht wordt te doen voor de bibliotheken.
Zoals het maken van een e-bookplatform. De bibliotheken worden geacht gebruik te maken van de mooie dingen die BNL maakt.

Diederik is directeur van BNL. Deze organisatie bouwt de landelijke digitale bibliotheek en biedt de bibliotheken infrastructuur-, content- en marketingdiensten aan.

Verschil
Wat is het belangrijkste verschil tussen de paradigma’s?

Henk moet als aanbieder z’n eigen broek ophouden en doet dus alleen maar dingen waar bibliotheken, als klant, hem, als leverancier, voor willen betalen.

Diederik is afhankelijk van OCW-subsidie en BNL is dus eigenlijk, zoals ik het wel eens wat spottend heb genoemd, een soort hulpinstituutje van OCW. De kans dat BNL zou kunnen bestaan zonder OCW-subsidie is gering, want dan zou BNL een echt bedrijf moeten worden dat, net als de NBD, zichzelf in leven houdt door niet-gesubsidieerde diensten en producten aan te bieden die zo goed en betaalbaar zijn en zo tijdig geleverd worden dat de bibliotheken ze vrijwillig wensen af te nemen, zonder een context van bestuurlijke afspraken. Maar juist deze context veroorzaakt dat, zoals BNL ook zelf aangeeft, zij te maken heeft met meerdere vraaglijnen (zoals bibliotheken en ´klant/eigenaar´ OCW) en niet als een gewone aanbieder gezien kan worden. Want als het er op aankomt moet zij de oren laten hangen naar OCW. Maar dat ministerie draagt, zoals ik vaker heb betoogd, slechts 4% bij aan het totaal van subsidies aan openbaar bibliotheekwerk, maar heeft veel meer dan 4% invloed.

Voor meer en diepere gedachten over de verschillende zienswijzen verwijs ik naar m'n gastblog van 28 maart 2013 naar aanleiding van het tweede HEC-rapport, waarin alle mallotigheden van de branche (VOB-woord) of de sector (SIOB-woord) prima beschreven staan.

Q&A e-books
Goed, het NBD-aanbod valt dus buiten de landelijke infrastructuur. In een ´Q&A e-books´ voegde BNL daar later aan toe te willen onderzoeken of de titels uit het NBD-portal ook ingekocht kunnen worden door de VOB-inkoopcommissie en daarmee beschikbaar kunnen worden gesteld via het e-bookplatform van de landelijke, digitale infrastructuur.

Contracten
NBD Biblion meldde over dezelfde vraag: ´Op dit moment houden wij het e-portal gewoon in de lucht, zodat iedere aangesloten bibliotheek bij zijn boeken kan en deze kan uitlenen aan leden. Er is geen sprake van opname in het landelijk e-bookplatform; dit komt mede door een aantal juridische kwesties. De collectie e-books in ons portal is verkregen met medewerking van de desbetreffende uitgevers. Deze contracten zijn op naam van NBD Biblion en dat betekent dat ze niet vrij overdraagbaar zijn naar een andere instantie. Ook zijn deze titels ter beschikking gesteld aan ons met lokale collecties in het achterhoofd. Zover wij begrijpen is het landelijke e-bookplatform een gezamenlijke collectie zonder lokale uitzonderingen en hierover zijn momenteel geen afspraken met de uitgevers.´

Verschillende uitgevers
Bij de term ´de uitgevers´ moet natuurlijk bedacht worden dat vanuit de bibliotheekwereld getracht wordt (omdat het niet anders kan) met verschillende, afzonderlijke uitgevers overeenkomsten te maken. BNL praat o.a. met WPG Uitgevers en met Gottmer. NBD Biblion biedt ongeveer 2000 items aan van zo’n dertig uitgevers, met als grootste Cossee, Harlequin, Elmar en Fosfor uitgevers. De laatste geeft e-books uit van auteurs die elders hun fysieke werken laten uitgeven. De NBD biedt ook wat WPG-titels aan. Bij de start is begonnen met NDC/VBK-titels. Deze maken nog altijd een behoorlijk onderdeel uit van het aanbod, maar NDC/VBK is tanende als grote uitgeversholding.

Het idee van BNL om de titels die NBD Biblion aanbiedt beschikbaar te stellen via het BNL-e-bookplatform kan alleen maar lukken als de desbetreffende uitgevers er mee akkoord gaan. Waarbij zij bepalen of ze NBD Biblion inruilen voor BNL of naast de NBD ook met BNL een akkoord aangaan.

Los van elkaar
Diederik liet in antwoord op de brief van de SOOB per mail weten contact te hebben met NBD Biblion. Volgens hem is het ´geen kwestie of NBD en BNL wel of niet willen samenwerken (wat ze op verschillende fronten gewoon doen). Het zijn gewoonweg twee los van elkaar staande afspraken met uitgevers en dito systemen die niet te combineren zijn. De enige oplossing om de e-books uit het e-portal van NBD op te nemen in de NBC is door de uitgever te stimuleren deze titels aan te melden via CB Online aan bibliotheken.´ Hij liet daarbij weten dat sommige uitgevers die hun titels nu beschikbaar stellen via het NBD-e-portal deze ook wel via het BNL-e-bookplatform willen aanbieden.

Verwarrend
Ook Henk beantwoordde de SOOB-brief en zette zijn reactie daarnaast op de NBD-site. Hij is bereid met Bibliotheek.nl te bezien wat er mogelijk is. De site zegt over de gang van zaken sinds 2008 toen de NBD zijn e-portal startte: ´In 2010 hebben OCW door middel van Bibliotheek.nl en de VOB door middel van haar inkoopcommissie, gemeend daar een portal aan toe te moeten voegen. NBD Biblion vond dat toen verwarrend. Echter, binnen deze constellatie zijn gaandeweg keuzes gemaakt die de samenwerking met het portal van NBD Biblion in technische en juridische zin eerder bemoeilijken dan vergemakkelijken.
NBD Biblion is tot op heden nooit verzocht te stoppen met haar dienstverlening op dit terrein. Wij zijn een inkooporganisatie voor de bibliotheekbranche en wij hebben in het onderscheid tussen digitaal en analoog nooit aanleiding gezien voor twee aparte brancheorganisaties.´

Vraag
Nou, misschien toch nog wat meer effect dan ik dacht, die SOOB-brieven aan NBD en BNL. Maar of de paradigma’s op kunnen gaan in één nieuw paradigma (these, antithese, synthese, zoals een fusie van NBD Biblion en BNL) blijft de grote vraag. Kunnen bottom up en top down met elkaar verenigd worden? Ik vermoed dat de toekomstbestendigheid van ´de landelijke digitale bibliotheek´ groter was geweest als deze, net als indertijd NBD Biblion, van onderaf door de bibliotheken zelf was geïnitieerd en niet, zoals nu, op een top-down-manier wordt neergezet. Maar de grote vraag is natuurlijk wel of al die kikkers waar ik het in begin over had ook zonder OCW-gelden, alleen onder druk van de ´razendsnelle ontwikkelingen op digitaal terrein´ geheel uit vrije wil zelf als branche een soort van BNL aan de NBD zouden hebben vastgeplakt.
Overigens weten we allemaal dat uitgevers en boekhandelaren het ook niet makkelijk hebben en dat het voor de kwaliteit van de hele informatiesector goed is ook (of juist) in het digitale tijdperk de handen ineen te slaan, net als indertijd bij de oprichting van de NBD, want uiteindelijk moet er voor kwaliteitsinformatie op de een of andere manier wel betaald worden aan degenen die deze produceren.

Wel/niet ondersteunen?
De SOOB wilde graag dat het PDO van Zuid-Holland (BOZH) en andere bibliotheken met een NBD-portal adhesie zouden betuigen met de brief aan NBD en BNL. Ook dan stuit je als ambtelijk secretaris op interessante verschijnselen. Bijvoorbeeld dat er bibliotheken zijn die de moed dat er ooit nog iets verandert helemaal hebben opgegeven en het dus ook zinloos achten zo’n brief te ondersteunen.

Brief over uitname gemeentefonds
Hetzelfde geldt voor een brief die de SOOB ging sturen naar de VOB, met een pleidooi een ultieme poging te wagen de voorgenomen uitname uit het gemeentefonds terug te draaien, zodat collectiebeleid en -inkoop de volledige verantwoordelijkheid van de bibliotheken blijven.
Aan alle andere PDO’en is gevraagd hoe zij daarover denken.
Biblionet Groningen en de bibliotheken in netwerkverband in Overijssel, Noord-Brabant en Limburg steunden de brief, maar uit Gelderland en Zuid-Holland kwamen slechts individuele adhesiebetuigingen.
Van de overige PDO’en werd geen reactie vernomen.

Hebben degenen die geen adhesie betuigden de moed al opgegeven dat, als de hele bibliotheekwereld zich krachtig en eensgezind tegen die uitname keert, deze misschien nog wel tegen te houden is, bijvoorbeeld met steun van de commissie-Financiën van de VNG die ook tegen was?
Of zien zij wellicht voordelen in die uitname?
Of denken ze dat zo’n brief overbodig is, omdat de VOB alles al uit de Haagse kast gehaald heeft om de belangen van haar leden de behartigen, ook al is dat om diplomatieke redenen niet zichtbaar?

Wim Keizer


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (8)

Nanno Nanninga
11-11-2013 19:45

Wim, van de vier door de VOB voorgedragen bestuursleden van de Stichting NBD zijn er drie echt bibliothecaris, hoor!

Frank Huysmans
11-11-2013 21:31
"De SOOB wilde graag dat het PDO van Zuid-Holland (BOZH) en andere bibliotheken met een NBD-portal adhesie zouden betuigen met de brief aan NBD en BNL." Alleen al uit deze zin blijkt (onbedoeld?) wat er mis is met branche/sector/stelsel.
Wim Keizer
13-11-2013 14:38
@Nanno, interessant te lezen dat van de vier door de VOB voor het NBD-stichtingsbestuur voorgedragen leden er drie bibliothecaris zijn. Ik neem aan dat je jezelf bedoelt, Marion Mertens (Bibliotheek Venlo) en Erno de Groot (Bibliotheek Eemland).
Gerard Reussink (oud-directeur Bibliotheek Rotterdam en voorzitter NBD-bestuur) leek me inderdaad geen bibliothecaris.
Dit neemt natuurlijk niet weg dat naar schatting driekwart van de VOB-ledeninstellingen in de VOB-vergaderingen wordt vertegenwoordigd door een bibliotheekdirecteur die geen bibliothecaris is.
Nu we het toch over dat NBD-stichtingsbestuur hebben (waarin verder ook nog twee boekhandelaren en twee uitgevers zitten). Wat doen die bestuursleden eigenlijk? Bestaat er in dat bestuur een visie op de toekomst van NBD Biblion in het digitale tijdperk? Vinden jullie mijn idee dat een fusie tussen NBD Biblion en BNL een goede zaak kan zijn een raar idee of zien jullie het wel zitten hier serieus naar te kijken? Of zijn er andere ideeën? Ik ben benieuwd!

@Frank, bedankt voor de attendering op de geciteerde zin. Die is, zie ik nu, niet helemaal correct, daar niet alle bibliotheken van BOZH-leden het e-portal van de NBD gebruiken. De zin had dus moeten luiden: “De SOOB wilde graag dat het PDO van Zuid-Holland (BOZH), alsmede bibliotheken uit andere provincies met een e-portal adhesie zouden betuigen met de brief aan NBD en BNL.”
Het ontgaat mij waarom alleen al uit deze ene zin blijkt wat er mis is met branche/sector/stelsel. Het was dus inderdaad onbedoeld. Ik ben benieuwd naar wat er volgens jou in hoofdzaak mis is met branche/sector/stelsel. Als je dat toelicht, snap ik misschien waarom alleen al die ene zin dat aantoont.
(Wat er volgens mij hoofdzakelijk mis is, heb ik beschreven in m’n gastblog van 28 maart 2013).

Nanno Nanninga
14-11-2013 08:13
@ Wim: Met je zinsnede in je reactie "Wat doen die bestuursleden eigenlijk? Bestaat er in dat bestuur"... etc. maak je geen vrienden. Laat staan dat je er een discussie mee op gang helpt.
Wim Keizer
15-11-2013 09:19
@Nanno, oei, ik zie je punt. Als ik geschreven had “Wat doen de bestuursleden? Bestaat er in het bestuur....” etc, had ik vrienden gemaakt en was er een discussie op gang gekomen ;-).

Weet je wat het is, Nanno, ik vind het best sympathiek dat je reageert, maar je bent in mijn ogen wel een meester van de afleidingsmanoeuvres. Belangrijker dan de vragen of door de VOB in het NBD-bestuur voorgedragen bibliotheekdirecteuren wel of niet ooit een bibliothecarisopleiding hebben gevolgd en of ik wel of geen vrienden maak met m’n publicaties, lijkt mij de toekomst van ons branchebedrijf. De NBD is ook uitgever van deze website (Bibliotheekblad.nl), die serieus probeert te doen aan door vele branchegenoten gepropageerde “kennisdeling”.
Ik maak me zorgen over het gebrek aan historisch besef in de branche, omdat ik denk dat wie niet goed kan terugkijken ook niet goed vooruit kan kijken.

Ik blijf benieuwd naar de (of een) visie van het NBD-bestuur op de toekomst van NBD Biblion. Heb ik op internet nog niet kunnen vinden en ik weet dus niet of zo’n visie niet of wel bestaat, of in de maak is.

“De branche” zou haar vier NBD-bestuursleden ook iets kunnen meegeven. Bestaan er ideeën in de branche over het branchebedrijf NBD, o.a. in relatie tot het OCW-bedrijf BNL? Of misschien moet ik al zeggen: in relatie tot de KB (bekostigd door OCW)?
Wil “de branche” hoofdzakelijk haar eigen toekomst vormgeven, of wil zij die hoofdzakelijk laten vormgeven door de KB?
Of laat de branche OCW liever denken dat zijn plannen de Tweede en Eerste Kamer moeiteloos zullen halen door vooral veel stilte in media en op internet te laten horen?

Kom op, branchegenoten, wat vinden jullie ervan?
Pim Mullier
15-11-2013 09:59
 wow, Wim!

Scherpe analyse. Terechte vragen.
Wat is de visie van NBD Biblion eigenlijk?
Frank Huysmans
15-11-2013 15:22
@Wim De betreffende zin blinkt naar mijn mening uit in jargon, vooral door het grote aantal afkortingen (en dat wordt er in je verbetering niet echt beter op). De zin maakt heel erg duidelijk dat de organisaties en overlegplatforms meer met zichzelf en elkaar bezig lijken te zijn dan met waar het eigenlijk om zou moeten gaan in bibliotheekland. 

Ik zou willen dat ik zou kunnen zeggen: de organisaties in branche/sector/stelsel houden zich bezig met waarvoor zij zijn opgericht: ten behoeve van dienstverlening aan de burgers.

In plaats daarvan constateer ik uit jouw verhaal: de organisaties in branche/sector/stelsel houden zich bezig. 

Aan het begin van je stuk te oordelen ben je dat wel met me eens.
Wim Keizer
16-11-2013 12:41

@Frank, ik begrijp nu wat je bedoelt. Hoewel de afkortingen PDO, SOOB en BOZH in de derde alinea worden uitgelegd en ook BNL en NBD verderop een keer voluit staan.

Maar inderdaad vind ook ik de verhouding tussen wat een afnemende hoeveelheid bibliotheekpersoneelsleden concreet in contact met burgers aan dienstverlening doet en wat er bovenlokaal allemaal aan ondersteunende en overkoepelende organisaties en platforms bestaat behoorlijk scheef. In maart 2012 schreef ik het volgende over “de lagen” in het bibliotheekwerk: http://www.bibliotheekblad.nl/rubrieken/gastblogs/bericht/1000002148/bestuurlijke_drukte_te_groot__c3_a9_c3_a9n_laag_eruit__maar_welke
Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft het er landelijk niet beter op gemaakt door de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) in 2009 te “ontvlechten” en er twee nieuwe organisaties naast te creëren. Toenmalig VOB-voorzitter Erik Jurgens noemde het een verspilling van miljoenen. En nu dan de Koninklijke Bibliotheek (KB) als instituut voor “de regie”. Maar net als jij, ben ook ik benieuwd hoe lang de integratie van taken van het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB) en Bibliotheek.nl (BNL) in de KB stand zal houden: http://warekennis.nl/wordpress/fusie-splitsing-of-weer-een-nieuwe-organisatie/ .

En wat het provinciale niveau betreft, lijkt mij (wat ik vaker heb gezegd) het Groningse model ideaal: één openbare bibliotheekorganisatie in de hele provincie, als werkgever van het bibliotheekpersoneel.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie