HomeRubriekenGastblogsBericht
voetnoot
Over geldstromen, statistieken en leugens
Wim Keizer
10-01-2012
Vaak krijg ik in discussies te horen dat het openbare bibliotheekwerk toch wel erg ingewikkeld in elkaar steekt met al die subsidiënten en spelers in het veld.
Ik antwoord dan dat dit waar is, maar dat het voor meer inzicht handig is te beginnen met de subsidiestromen. Want wie betaalt, bepaalt. Wie dus de geldstromen in kaart heeft, krijgt ook inzicht in de machtsverhoudingen.

Over geldstromen, statistieken en leugens
Openbaar bibliotheekwerk wordt, afgezien van de gebruikersbijdragen aan bibliotheken (lidmaatschapsgeld, leengeld en boetes, samen gemiddeld zo'n 15 % van de bibliotheekbegrotingen), bekostigd door drie overheidslagen: gemeenten, de provincies en het Rijk (OCW).
Het openbare bibliotheekwerk is een gedecentraliseerde werksoort: gemeenten subsidiëren de basisbibliotheken, de provincies de PSO’s en in sommige gevallen bibliotheken (projecten en Plusbibliotheken) en OCW subsidieert het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB).

Subsidiestromen
Met de gemeentelijke subsidies is (peildatum 2010) ongeveer € 457 miljoen gemoeid, met de provinciale subsidies ca. € 53 miljoen en met de Rijkssubsidie (2012) ca. € 24 miljoen. Van gemeenten komt dus verreweg het grootste bedrag.

Die € 53 miljoen van de provincies bestond in 2010 uit € 40 miljoen voor de PSO’s en € 13 miljoen voor projecten van bibliotheken en voor Plusbibliotheken.

Het Rijksbedrag van € 24 miljoen bestaat in 2012 uit ca. € 6,1 miljoen voor de zogenaamde ‘besteltaken’ van het SIOB en uit ca. € 18 miljoen innovatiegeld.
OCW gaat ervan uit dat er ‘een bibliotheekbestel’ bestaat en dat het SIOB in dat bestel besteltaken heeft te vervullen. Die bestaan uit:
  • afstemming en coördinatie,
  • educatie, informatie en reflectie;
  • (internationale) vertegenwoordiging en promotie van de sector.
Het SIOB heeft dat vertaald in programma’s vertegenwoordiging en samenhang, onderzoek en kennisdeling, digitale innovatie, maatschappelijke verankering, opleidingen en certificering.
(Daarnaast heeft het SIOB nog als aparte besteltaak ‘instandhouding voorziening voor leesgehandicapten’: het vroegere blindenbibliotheekwerk, vertaald in een SIOB-programma Aangepast lezen. Daarmee is een bedrag van € 11,3 miljoen gemoeid).
Van de € 18 miljoen innovatiegeld van OCW gaat in 2012 € 17,4 miljoen naar het SIOB voor ‘een opdrachttaak digitale innovatie’.

Hiermee zijn de geldstromen van de overheden naar het bibliotheekwerk in kaart gebracht.

Bezuinigingen
Erbij vermeld moet natuurlijk wel worden dat er bezuinigd wordt. Nog niet duidelijk is echter wat de gevolgen van de gemeentelijke en provinciale bezuinigingen voor de bedragen van € 457 miljoen respectievelijk € 53 miljoen in 2011 zijn en in 2012 en 2013 zullen worden.
Staatssecretaris Zijlstra van OCW heeft besloten het SIOB-budget van € 6,1 miljoen voor de besteltaken ingaand 2013 te halveren zodat er ca. € 3 miljoen van overblijft.
Het innovatiebedrag was in 2011 € 18,5 miljoen. OCW paste voor 2012 een structurele korting toe van 2,2% en zal in 2013 nog eens 5% korten. Het bedrag van 18,5 miljoen werd dus in 2012 iets meer dan 18 miljoen en zal in 2013 iets meer dan € 17,1 miljoen zijn.
(Ook van het bedrag van € 11,3 miljoen voor Aangepast lezen gaat in 2012 2,2% af en in 2013 5%, zodat er dan € 10,5 miljoen overblijft).

Andere clubs
De vraag kan natuurlijk rijzen hoe het met de andere clubs zit, zoals de VOB, de Stichting Bibliotheek.nl, NBD/Biblion, de Stichting Samenwerkende PSO’s Nederland (SPN) en de PDO’en (provinciale directieoverleggen).
Dat is heel simpel: die krijgen geen subsidie, maar worden betaald door hun leden of afnemers.
De VOB is de branchevereniging van het openbare bibliotheekwerk en wordt betaald door haar leden (contributies van bibliotheken en PSO’s).
Bibliotheek.nl ontving in 2010 en 2011 subsidie van OCW uit het innovatiebedrag van € 18,5 miljoen, maar dat loopt ingaand 2012 via het SIOB (‘opdrachttaak digitale innovatie’). Bibliotheek.nl moet dus bij het SIOB aankloppen om bekostiging. Het SIOB gaat over het wat en Bibliotheek.nl over het hoe.
De inkomsten van NBD/Biblion bestaan uit datgene wat de afnemers betalen voor de dienstverlening.
De SPN wordt bekostigd door de PSO’s (contributie).
De PDO’en worden in de meeste gevallen in stand gehouden door de basisbibliotheken in de desbetreffende provincie, vaak met steun van de PSO. Hier en daar gaat er wellicht ook wat rechtstreekse provinciale subsidie naar toe (projecten van bibliotheken).

Verwarrende cijfers
In december maakte OCW in een persbericht bekend dat er ongeveer € 15 miljoen beschikbaar komt voor de digitale infrastructuur en ca. € 15 miljoen voor digitale content (afkomstig uit het Gemeentefonds): samen € 30 miljoen. Dit naar aanleiding van de brief van 7 december van staatssecretaris Zijlstra aan de Tweede Kamer. In die brief wordt ook gesproken over het ‘omslagbedrag’ voor digitale content van openbare bibliotheken.
Dat ‘omslagbedrag’ is het bedrag dat de bibliotheken vrijwillig uit hun eigen budgetten (de som dus van gemeentesubsidies en gebruikersinkomsten) bij elkaar brengen om digitale content in te kopen. In 2011 en 2012 bedraagt het € 0,20 per inwoner, ofwel € 3,2 miljoen.
Die ‘€ 30 miljoen’ uit het persbericht van OCW is een wat simplistische voorstelling van de som die OCW betaalt aan innovatiegelden (zoals gemeld in 2012 iets meer dan € 18 miljoen en in 2013 iets meer dan € 17,1 miljoen) en de met de VNG geregelde, gefaseerde ‘uitname’ uit het Gemeentefonds, ingaand 2013.
Voor die ‘uitname’ zijn in 2011 allerlei speculatieve bedragen genoemd (zoals € 15, 20 of 25 miljoen). Maar er is nog niets officieel over afgesproken: de VNG wil deze maand beginnen te onderhandelen met OCW over zowel de hoogte van het startbedrag voor 2013 als het maximumbedrag waar het na een paar jaar op uit mag komen. Daar zullen extra algemene bezuinigingen die het kabinet in petto heeft ongetwijfeld nog in meespelen.

Vergissing
In een brief aan de Tweede Kamer van 15 december stuurde de VNG een cijferstaatje mee waarin staat dat de gemeenten in 1999 € 295 miljoen subsidieerden en in 2009 € 446 miljoen. Dat is 51% meer. De provincies subsidieerden in 1999, volgens datzelfde staatje, in 1999 € 35 miljoen en in 2009 € 14 miljoen. Dat is volgens het staatje 66% minder.
Maar hier heeft iemand een vergissing gemaakt. De cijfers zijn afkomstig van het CBS. In de CBS-cijfers openbare bibliotheken staat duidelijk vermeld dat sinds 2005 de subsidie van provincies aan PSO’s niet meer wordt meegeteld. Je kunt onder Exploitatie, subsidie provincies, zien dat deze in 1999 inclusief PSO’s € 35 miljoen was. In 2005 was deze inclusief PSO’s € 44,8 miljoen en exclusief PSO’s € 9,9 miljoen.
Bij het bedrag van €14 miljoen voor alleen openbare bibliotheken (dus exclusief PSO’s) uit 2009 moet ca. € 40 miljoen provinciale subsidie aan de PSO’s worden geteld (eigen inventarisatie van mij voor de SPN). Dus geen daling met 66%, maar een stijging met net zo’n percentage als de gemeenten! Heel andere koek dus dan het staatje opdient.

Bruto en netto
Om het nog wat ingewikkelder te maken moet ook nog worden vermeld dat de ervaring mij heeft geleerd dat overheden aan het CBS bruto-cijfers opgeven (dat is inclusief kosten ambtenaren en overhead, dus wat ze zelf in hun eigen begrotingen hebben gezet als ‘openbaar bibliotheekwerk’). Bij inventarisaties van gemeentelijke subsidies aan bibliotheken in Noord- en Zuid-Holland die ik heb gedaan bleek dat er soms aanzienlijke verschillen tussen bruto en netto zitten.

Autonomie
Conclusie: het is ingewikkeld, maar volgen van geldstromen geeft wel meer duidelijkheid. Het is natuurlijk zo dat de historisch gegroeide situatie (verreweg grootste deel van de subsidies van gemeenten, maar ook bemoeienis en gelden van provincies en het Rijk) het proces ingewikkeld maakt en duurder dan wanneer er maar één subsidiegever en één subsidieontvanger zou zijn. Maar het geldt natuurlijk voor vele andere terreinen ook. Nederland is een ‘gedecentraliseerde eenheidsstaat’ met drie overheidslagen en autonome gemeenten en provincies. Dat mag wat kosten voor wie de decentralisatie en de lokale democratie koestert..

Wim Keizer


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (1)

Mannes Westra
12-1-2012 13:27
Bruto en netto.
Ja, de gemeenten zijn nogal kwistig met toerekening van ambtelijke kosten aan het bibliotheekwerk. Behalve als het om bezuinigingen gaat!
 

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie