HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Torbjörn Nilsson (Bibliotheek Malmö): ‘Om relevant te blijven, moeten we progressief zijn’

Eimer Wieldraaijer
30-04-2019
Torbjörn Nilsson (Bibliotheek Malmö): ‘Om relevant te blijven, moeten we progressief zijn’
Torbjörn Nilsson (61) geeft leiding aan de tweehonderd medewerkers van de openbare bibliotheek in Malmö. Daarnaast is hij bestuurslid van IFLA. Een gesprek over de blijvende relevantie van de bibliotheek in Zweden en ver daarbuiten. ‘De bibliotheek hoort zich sterk te maken voor een duurzame samenleving, of het nu gaat om sociale gerechtigheid, economische gelijkwaardigheid of milieu- en klimaatdoelstellingen’, zo zegt hij stellig. 
Toen Torbjörn Nilsson vijf jaar geleden in dienst kwam bij de openbare bibliotheek van Malmö kende de regio rond Zwedens derde stad nog evenveel onafhankelijke gemeentelijke bibliotheekdiensten. Op 1 mei 2017 kwam er een einde aan die complexe situatie en werden de organisaties ineen geschoven. Nilsson: ‘Een kleine twee jaar later zijn we nog steeds bezig om de verschillende bedrijfsculturen te integreren. Het valt niet mee dat goed te doen. Dat proces stimuleren we door het overkoepelende bibliotheekconcept in alle vestigingen nauw op elkaar af te stemmen, maar tegelijkertijd krijgt elk filiaal een eigen profiel afgestemd op de sociaaleconomische en andere kenmerken van dat specifieke verzorgingsgebied.’ 
 
De Stadsbiblioteket Malmö bedient een stedelijke agglomeratie met circa 370.000 inwoners en telt twaalf vestigingen. Het multiculturele gezicht van de stad aan de Øresund komt tot uitdrukking in het feit dat meer dan de helft van de jongere bevolking een allochtone achtergrond heeft. Met name in 2015 was er sprake van een flinke aanwas, toen veel vluchtelingen hun heil zochten in het land van Volvo en IKEA. Nilsson: ‘Dat heeft de cultuur van de stad ingrijpend veranderd.’ Het gemeentebestuur bouwde tien nieuwe scholen. Ook de bibliotheek liet zich niet onbetuigd bij het verwelkomen van de nieuwe burgers. ‘Het mooist van alles was nog wel dat diverse instellingen tot hechtere samenwerking kwamen. Als bibliotheek ontwikkelden we nieuwe diensten, met name op educatief en digitaal gebied. We verruimden onze openingstijden en richtten bepaalde delen van de bibliotheek opnieuw in, om aantrekkelijker te worden voor asielzoekers uit landen als Syrië en Afghanistan. Samen met drie andere Europese bibliotheken (Roskilde, Keulen en Athene) startten we het project A million Stories. In een studio vertellen vluchtelingen over de reis vanuit hun moederland door Europa op weg naar hun nieuwe thuishaven. Samen vormen zij een collectie persoonlijke, vaak schrijnende ervaringen van mensen die alles hebben achtergelaten om in een vreemd ver land een nieuwe toekomst op te bouwen.’

Democratie
De Bibliotheek Malmö ziet zichzelf als boegbeeld van de democratie. Afgelopen april ging het twaalftal vestigingen eensgezind aan de slag met dit thema. ‘De Zweedse wetgeving ziet de openbare bibliotheek als democratisch platform. In de wet is met zoveel woorden vastgelegd dat de bibliotheek er voor iedereen moet zijn.’ De gemeente Malmö vertaalt dat als volgt: de bibliotheek dient op de barricaden te staan voor integratie en gelijke kansen voor elke burger. Nilsson: ‘Enkele jaren geleden vond er een bevolkingsonderzoek plaats door de universiteit van Malmö. Daaruit kwam onder meer naar voren dat de mensen in de rijkere delen van de stad gemiddeld zes à zeven jaar langer leven dan degenen in de armere buurten. Dat leidde tot een gemeenschappelijke missie van diverse organisaties in het sociaaleconomische domein om deze en andere misstanden aan te pakken. Maar wil je dit soort problemen structureel bestrijden, dan is de eerste stap in de gewenste richting dat je mensen toegang geeft tot kennis en hen helpt bij het vergaren van kennis. Dat gaat niet vanzelf, dat vergt een actieve houding. Dan moet je die mensen gaan opzoeken, dan zul je je allereerst de taal van de doelgroep eigen moeten maken. Dan volstaat het niet om allerlei boeken in je collectie op te nemen en aanvullende diensten te vermelden in een folder.’
 
Bibliotheek Malmo Bibliotheek Malmo

Duurzaamheid
In een vorig interview zei Nilsson dat het de taak van de bibliotheek is zich sterk te maken voor sociale duurzaamheid. Wat bedoelt hij daarmee? ‘In Malmö is recent besloten het overheidsbudget te herschikken teneinde beter aan te sluiten op de doelstellingen rond duurzaamheid. De waarden waar de bibliotheek voor staat, zijn vrij van commerciële oogmerken en belangen. De rol van bibliotheken is wezenlijk anders. In onze ogen hoort de bibliotheek zich sterk te maken voor een duurzame samenleving, of het nu gaat om sociale gerechtigheid, economische gelijkwaardigheid of milieu- en klimaatdoelstellingen. Om die missie te realiseren, is het zaak je personeelsbestand uit te breiden met experts die andere competenties inbrengen dan de traditionele bibliothecaris. In Zweden woedt een felle discussie over het gewenste curriculum van de bibliotheekscholen, omdat degenen die de opleiding voltooid hebben lang niet allemaal optimaal zijn toegerust voor het werken in de bibliotheek van vandaag de dag. Het leertraject dat eens voldeed, blijkt niet langer tegemoet te komen aan de eisen die we nu stellen. Maar dat veranderen, is niet eenvoudig. In Malmö trekken we daarom bij vacatures ook medewerkers aan die een totaal andere achtergrond hebben. En een andere etnische achtergrond, want het personeelsbestand van de bibliotheek moet een afspiegeling zijn van de bevolkingssamenstelling in onze stad. Dat is overigens gemakkelijker gezegd dan gedaan, want het valt in de praktijk niet altijd mee om Syrische of Afghaanse krachten aan te trekken die voldoende geëquipeerd zijn voor het werken in de bibliotheek. Tegelijkertijd kunnen zij dingen die wij Zweden niet kunnen. Ze spreken dezelfde taal en delen dezelfde cultuur als de mensen die we in de bibliotheek hopen te begroeten. Dat geldt overigens ook voor jonge medewerkers, want als je je als bibliotheek op de doelgroep jongeren richt, is het wel zo handig als zij ook in je staf zitten.’
 
Bibliotheekwet
In 2013 werd de Zweedse bibliotheekwet geactualiseerd. Daarin wordt expliciet als opdracht meegegeven dat de openbare bibliotheek een bijdrage dient te leveren aan de ontwikkeling van de democratische samenleving. ‘De Nationale Bibliotheek is bezig om - samen met bibliothecarissen uit het hele land - een gezamenlijke strategie te bepalen. Dat leidt tot een geanimeerde discussie, maar wel met een gedeelde grondtoon.’ De tweede paragraaf van de bibliotheekwet benoemt expliciet bepaalde doelgroepen: minderheden, waaronder Roma en Sami, en mensen met een fysieke of geestelijke beperking. ‘In mijn ogen een terechte keuze, ofschoon de Sami in het noorden van Zweden wonen en niet in het zuiden, rond Malmö.’ In het verlengde van de bibliotheekwet kent Zweden de zogeheten Municipality Act. ‘Zeg maar: de lokale vertaalslag van de landelijke richtlijn. Evenals elders in Europa kent Zweden de trend van decentralisatie, de mogelijkheid om op gemeentelijk niveau in te spelen op specifieke vraagstukken en de Municipality Act biedt die ruimte. In de praktijk werkt de bibliotheek nauw samen met scholen, gezondheidszorg, en andere partners.’

Drag queens
De Bibliotheek Malmö streeft ernaar lhbti’ers (lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, biseksuelen, transgenders en intersekse personen) een evenredige plek in het personeelsbestand te geven. ‘De RFSL (Zweedse belangenbehartiger van lhbti’ers) certificeert organisaties die qua diversiteit een voorbeeldige afspiegeling zijn van de bevolkingssamenstelling. Wij delen dat uitgangspunt. Daarom organiseren we discussies, workshops, en stellen actieplannen op om een mentaliteitsverandering teweeg te brengen. Recent lazen twee drag queens voor in de jeugdafdeling. We willen mensen aan het denken zetten: wie ben ik, welke waarden koester ik, hoe tolerant ben ik? Niet alleen als privépersoon, maar ook als bibliotheekmedewerker? We doen in Malmö op dit vlak veel aan programmering en zijn betrokken bij de jaarlijkse parade. Ik zie dat als verrijking van het bibliotheekwerk. Of we ook stelling nemen in maatschappelijke discussies? Ja. Tegelijkertijd bepaalt de Zweedse wet echter dat een bibliotheekcollectie niet eenzijdig politiek gekleurd mag zijn. Dus hebben we boeken in huis die sommigen aanstootgevend of zelfs racistisch zullen noemen. Ook hebben we Kuifjestrips van Hergé, die een koloniaal gedachtengoed weerspiegelen waar velen liever niet aan herinnerd worden. Zulke media presenteren we niet ostentatief, maar geven we een plekje in de kelder. Omdat we mensen met meer vooruitstrevende culturele opvattingen niet willen confronteren met dit drukwerk, hoe fijn de jeugdherinneringen van sommige Zweden aan de avonturen van Kuifje ook zijn. Iedereen kan lezen wat hij wil, maar de een moet er net iets meer moeite voor doen dan de ander.’

De bibliotheek is er ook voor het stimuleren van discussie, voor opinievorming. Mag de bibliotheek zelf eveneens een standpunt innemen? ‘Dat is een lastige vraag. Zelf denk ik: als je als instituut de emancipatie van mensen hoog in het vaandel voert, kun je niet neutraal blijven. Door te doen wat we doen, bekennen we kleur. Ik vind het van eminent belang dat de bibliotheek zich sterk maakt voor de menselijke waarden. In Zweden worden we daarin gesteund door de overheid, al klinkt er ook wel eens kritiek op ons functioneren vanuit bepaalde linkse en rechtse hoek. Ook die geluiden laten we horen in de bibliotheek.’

Zweden geldt als een progressief land. Valt de bibliotheek ook te typeren als progressief? ‘In Malmö zeker. Dat willen we ook zijn. Om relevant te blijven, moeten we progressief zijn. In kleinere Zweedse plaatsen is de bibliotheek vaak minder vooruitstrevend dan wij, maar dat heeft te maken met de specifieke context van een behoudender plattelandsbevolking.’
 
Kinderen
Ook kinderen behoren tot de doelgroepen in Malmö. ‘Ons streven is erop gericht een steeds groter deel van de bibliotheekbegroting te bestemmen voor kinderen. Deze doelgroep binden aan de bibliotheek, is van essentieel belang. Dat doen we niet alleen op de traditionele manier, maar ook door in te zetten op technologische vaardigheden. Met name de kinderen van nieuwkomers zijn minder vertrouwd met de technologische mogelijkheden van vandaag de dag, maar ook bij de Zweedse jeugd – en zeker die uit achterstandswijken – valt er nog veel te winnen. Niet iedereen heeft een computer thuis. Om die reden zorgde de gemeente Malmö ervoor dat elk schoolkind een computer kreeg, maar wat bleek: sommige ouders namen het apparaat mee naar een winkel om het te slijten aan een opkoper. In dit opzicht ligt er dan ook een taak voor de bibliotheek om alle kinderen digivaardiger te maken. Dat betekent dat je als bibliotheek voorop moet lopen bij het omarmen van IT-gerelateerde ontwikkelingen. En dus dienen je medewerkers voortdurend bijgeschoold te worden.’

Tolerantie
De collectie is minder belangrijk dan zij ooit was, aldus Nilsson. De nadruk op het integreren van nieuwkomers is een van de nieuwe prioriteiten. Waarom noemt de bibliotheek zichzelf nog steeds bibliotheek en bijvoorbeeld geen welzijnsinstelling? ‘De bibliotheek heeft een geweldige naam. Zij staat voor succes. We kunnen bezuinigingen voor de kiezen krijgen, onze identiteit mag een wijziging ondergaan, maar wat niet verandert, is dat de bibliotheek er is voor het verspreiden van kennis, voor de emancipatie van de hele bevolking. Ooit is de bibliotheek opgericht door de arbeidersbeweging om hun achterban in staat te stellen boeken te lezen en zich zodoende te ontwikkelen. Tegenwoordig kan vrijwel iedereen in Zweden zelf boeken kopen, maar de missie van toen staat in ander opzicht nog steeds recht overeind. En ja, ook in de bibliotheek geldt nog altijd de kracht van het boek. De geschreven cultuur verruimt iemands blik, doet iemand meer openstaan voor andere opvattingen. Het lezen van boeken bevordert de tolerantie, leidt tot een prettiger samenleving.’
 
Bibliotheek Malmo 3 Bibliotheek Malmo 4 Bibliotheek Malmo 5

Misdaadcijfers
Welke uitdagingen wacht de Bibliotheek Malmö in de komende vijf jaar? ‘Ik denk dan in eerste instantie aan ons budget. Niet dat het nu onder druk staat, maar de digitale expansie maakt alles stukken duurder dan in de vroegere papieren wereld. Dan is er het vraagstuk van de scholing en bijscholing van medewerkers. Doordat we ons nu op zoveel andere zaken richten dan vroeger – waar we onder meer ook een steentje aan willen bijdragen is het terugdringen van de te hoge misdaadcijfers in Malmö – moeten je medewerkers van zoveel meer markten thuis zijn dan in het verleden. Ook als het gaat om omgaan met bezoekers, want ik zal niet verhelen dat we in de bibliotheek kampen met overlast door jongeren, die soms met elkaar op de vuist gaan. Twee kanten van dezelfde medaille: enerzijds wil je iedereen welkom heten in de bibliotheek, anderzijds dien je paal en perk te stellen. Dit vraagstuk leidt er mede toe dat het niet eenvoudig is om geschikte medewerkers te vinden voor filialen in probleemwijken. Met andere woorden: als bibliothecaris moet je tegenwoordig veel in je mars hebben. Multiculturele vaardigheden, digitale vaardigheden, sociale vaardigheden, et cetera. Kortom, je moet een regelrechte duizendpoot zijn.’

Kapitaal
‘Wat me opvalt: als je in gesprek raakt met bibliotheekmedewerkers – waar ook ter wereld – dan zie je hoezeer zij verknocht zijn aan hun vak. Ze houden echt van wat ze doen. Geen gemotiveerdere beroepsgroep dan bibliothecarissen. Zij zijn het kapitaal van onze instelling. Een van de redenen waarom ik mij ook internationaal met de ontwikkelingen in het vak bezighoud. Niet zelden maakt het een andere indruk, maar bibliothecarissen over de hele wereld delen een visie op de kern van hun werk. Dat wil niet zeggen dat de uitdagingen overal identiek zijn. Een bibliotheekmedewerker in China loopt tegen heel andere dingen aan dan zijn collega in Malmö.’ 

Wat is volgens Nilsson de bijdrage die de IFLA in dat opzicht te bieden heeft? Moet de mondiale belangenbehartiger van de beroepsgroep veranderen om tegemoet te komen aan al die verschillende behoeften? Nilsson, bestuurslid van IFLA: ‘De hiërarchische en bureaucratische vereniging die IFLA was, stelt zich meer en meer open voor geluiden uit het veld. Community’s krijgen een stem. Dat is winst. Ook is het zaak om te komen tot tastbare concrete resultaten. Er zijn diverse secties en divisies, maar wat leveren zij op? Waaraan ik meteen toevoeg dat het IFLA-hoofdkwartier een geweldige job verricht voor de bibliothecaire gemeenschap. Denk bijvoorbeeld aan het Global Vision-project. Een prima voorbeeld van hoe we onze stem wereldwijd kunnen laten horen. Zeker in combinatie met het daaruit voortvloeiende actieplan. Aan dit strategische framework, dat tevens zal leiden tot een andere governance van IFLA, is allerwegen behoefte. Mijn inschatting is dat IFLA rond 2021 een heel ander gezicht zal hebben dan nu. Menig Zweedse collega ziet IFLA nu nog min of meer als een ver-van-mijn-bedshow. Dat beeld kantelen, is tevens een van onze opdrachten. De digitale ontwikkelingen bieden daartoe diverse kansen. Niet alleen door iedereen waar ook ter wereld in staat te stellen over belangwekkende zaken zijn stem uit te brengen, maar ook door skypebijeenkomsten te faciliteren. Wil IFLA relevant blijven, dan zal zij verder moeten democratiseren. We zullen ons profiel aanscherpen: helder laten zien waarvoor we staan. Dat klinkt als een zware taak, maar gezamenlijk beschikken we over zoveel kennis, dat er een gezonde levenskrachtige basis ligt om dat doel te verwezenlijken.’
 
Tekst: Eimer Wieldraaijer
Foto's: Erik Leo en Eimer Wieldraaijer
 
Dit artikel verscheen ook in Bibliotheekblad nr 3/4 2019.
 
Zie ook de Peiling op deze website



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gastblog

Vervolg op gastblogs: OCW wil streefwaarden bij KB-indicatoren Wim Keizer

Minister Van Engelshoven van OCW zal een reactie op het Beleidsplan 2019-2022 Werken met woorden van de Koninklijke Bibliotheek (KB) naar de KB sturen. Daarin gaat OCW in op de prestatie-indicatoren: de keus van de indicatoren en de gehanteerde streefwaarden. De door de KB in een apart bij het... Lees verder