HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Vegetariërs naar de slagerij lokken

Eimer Wieldraaijer
04-11-2016
Vegetariërs naar de slagerij lokken
Of het nou kwam door de actualiteitswaarde van het onderwerp of door de gedegen programma-samenstelling, feit is dat de Landelijke dag Basisvaardigheden op 3 november in Zwolle met ruim 250 deelnemers binnen de kortste keren ‘uitverkocht’ was en zelfs een wachtlijst kende. 
Voldeed het congres - een gezamenlijk initiatief van de Koninklijke Bibliotheek (KB), Biblionet Groningen, Biblionet Drenthe en Biblioservice Fryslân - ook aan de verwachtingen? Getuige de reacties van de congresgangers was dat duidelijk wel het geval. Zoals eveneens duidelijk is dat de themakeuze, Basisvaardigheden, een schot in de roos bleek, nu elke bibliotheek zich gesteld ziet voor de vraag hoe om te gaan met de nieuwe werkelijkheid. De werkelijkheid waarin het uitleenbedrijf van weleer evolueert in een organisatie die samen met partners antwoord moet zien te vinden op een aantal sociaal-maatschappelijke vraagstukken van deze tijd.

Dagvoorzitter Marijke Roskam bij de aftrap: ‘Weet u welke mensen volgens onderzoek het gelukkigst zijn in hun werk? Loodgieters. Omdat zij problemen van mensen oplossen. Helaas komen bibliothecarissen niet voor in de top-vijf van gelukkigste functionarissen. Vreemd, want ook jullie lossen problemen van mensen op. Laten we ervoor zorgen dat jullie volgend jaar wél in die top-vijf staan.’

Jos Debeij, afdelingshoofd Bibliotheekstelsel Koninklijke Bibliotheek, pakte de handschoen op: ‘Nog te veel mensen krijgen niet de kansen die ze verdienen. Als kop stond er onlangs boven een krantenartikel: “Waarom laaggeletterden steeds dieper in het moeras wegzakken”. Wat gaan wij als bibliotheken doen om het verschil te maken in het leven van deze mensen? Maken we voldoende tempo? Het thema vandaag is “samen”. Gaan we vanuit onze eigen wilskracht, vanuit onze intrinsieke motivatie, die uitdaging volmondig aan? In de bibliotheek van het Amerikaanse Columbus zeggen ze: taalbevordering moet niet alleen “leuk” zijn, maar vooral doelgericht om ervoor te zorgen dat kinderen het vereiste onderwijsniveau aan kunnen. Deze ondubbelzinnige doel- en resultaatgerichtheid klonk me aanvankelijk nogal streng in de oren, maar hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik me in die benadering kan verplaatsen. Het is goed de lat hoog te leggen, omdat je zo inderdaad het verschil kunt maken.’
Debeij vervolgde: ‘Zelfredzaamheid en participatie zijn centrale thema’s. In dat opzicht maken we met elkaar stappen en de vervolgstappen komen er al aan. De vraag is dan ook niet: kunnen we het verschil maken? We zijn bezig het verschil te maken. Tegen degenen die zeggen dat de bibliotheek geen toekomst heeft, zeg ik: “Je bent kennelijk al een hele tijd niet meer in de bibliotheek geweest. Kom eens zien wat we allemaal doen”. De Belastingdienst ziet het wel. Die heeft ons benaderd om mensen die digitaal minder vaardig zijn, te helpen bij het invullen van het aangifteformulier. De overheid ziet dat als proeftuin en overweegt het initiatief verder te verbreden. Daarmee ontstaat een beeld zoals in het Deense Aarhus, waar de bibliotheek en citizen services succesvol bij elkaar zijn gekomen. In de bibliotheek van het Amerikaanse Philadelphia heeft men een professionele keuken (Culinary Literacy Center) gebouwd, waar mensen leren koken en kennismaken met gezondheidsprogramma’s om een probleem als obesitas aan te pakken.’
Debeij tot slot: ‘Op landelijke schaal is onze formatie met een kwart verminderd. We moeten het doen met minder mensen en met minder geld. Er zijn bibliotheken gesloten, maar samen met maatschappelijke partners en de nieuwe vrijwilligers kunnen we nog steeds een onmisbare bijdrage aan de samenleving leveren. In de overgang van de verzorgingsstaat naar de netwerksamenleving maken wij mensen kansrijk. Laten we daar samen voor gaan.’

Eric van Oosterhout, burgemeester van de Drentse gemeente Aa en Hunze, sloot zich van harte bij die oproep aan: ‘Als student Nederlands maakte ik in 1985 kennis met een project rond laaggeletterdheid in het Groningse Slochteren. Sindsdien heeft deze materie mij niet meer losgelaten. Laaggeletterdheid – toen nog analfabetisme geheten – was en is een groot probleem. Naar schatting zijn in Nederland 1,3 miljoen mensen laaggeletterd. Laaggeletterdheid komt voor in alle Drentse gemeenten, ook in Aa en Hunze. Laaggeletterdheid heeft effect op iemands gezondheid, zijn geluk, zijn kansen op de arbeidsmarkt en zijn participatie aan de samenleving. Om die reden hebben de Drentse gemeenten in het Pact van Gieten een bondgenootschap gesloten om dit hardnekkige probleem te lijf te gaan. Inmiddels nemen er vijftig partijen aan deel, waaronder bibliotheken en ROC’s. Met de Stichting Lezen & Schrijven hebben we het Taalakkoord gesloten. Doel: de mate van laaggeletterdheid in vijf jaar met 10 procent terugdringen. Daarbij maken we gebruik van ambassadeurs, van goede voorbeelden. Ook binnen onze eigen gemeentelijke organisatie heb ik de kat de bel aangebonden omdat veel ambtelijke stukken in veel te moeilijke taal zijn gesteld. Officiële brieven worden voortaan in simpele begrijpelijke teksten geschreven. Ook onze digitale informatiezuil is aangepast. Laatst moest ik een knieoperatie ondergaan. Acht pagina’s vaktaal. Hoewel ik indertijd cum laude ben afgestudeerd als neerlandicus, snapte ik er geen jota van. Ik roep alle gemeenten dan ook op te stoppen met het rondstrooien van onleesbare documenten, zoals ik alle gemeenten ook oproep te stoppen met het sluiten van bibliotheken. Wij hebben bibliotheken hard nodig om deze en andere maatschappelijke problemen op te lossen. Op naar een geletterd Nederland, te beginnen in Drenthe!’

Bert Mulder, volgens dagvoorzitter Marijke Roskam in het bezit van een zwarte band in strategieontwikkeling, plaatste enkele kanttekeningen bij de transformatie van de bibliotheek tot een soort haarlemmerolie voor alle maatschappelijke vraagstukken. De directeur van het eSociety Instituut en lector Informatie, Technologie en Samenleving aan de Haagse Hogeschool: ‘Ik maak me soms zorgen als ik in de bibliotheek kom. Ik denk dan: waar zijn jullie nog van? Als het gaat om burgerparticipatie en de bibliotheek zijn er verschillende opvattingen, diverse agenda’s. Zelf vind ik datgene waar jullie je op richten wel wat veel, als je alles zo bij elkaar optelt: hulp aan vluchtelingen, bijdragen aan de ziekenzorg, en noem maar op. Ik vraag me af: worden jullie straks allemaal sociaal werker? Ik wil jullie alert maken op die verschuiving.’

Maurice de Greef, als onderzoeker en hoogleraar verbonden aan de universiteiten van Maastricht en Brussel: ‘Circa 77% van de werkelozen is laag- of middelbaar opgeleid. Het aantal laaggeletterden neemt toe: van 9,4% naar 12%. Laaggeletterden en laagopgeleiden lopen allerlei risico’s. Van oudsher wordt er met name vanuit een onderwijsachtergrond naar deze materie gekeken, maar ik wil bibliotheken uitdagen bij de levensdomeinen van deze mensen aan te sluiten. Spreek hun gezonde taal, hun werktaal, financiële taal, familietaal, digitaal taal en hun dagelijkse taal. Die zes talen zijn fundamenteel. Wie kan dat beter dan de bibliotheek, de plek voor iedereen? Als laagdrempelige voorziening kan de bibliotheek als geen ander het informele leren stimuleren. U heeft goud in handen.’

Kees Broekhof, senior consultant Sardes: ‘Niemand wordt laaggeletterd geboren. In een keten van beschermende factoren kun je preventief te werk gaan en de leeftijdsfase van nul tot twaalf jaar is in dat proces cruciaal. Dáár ligt de basis van geletterdheid. En net als de ouders is daarbij één partij constant in beeld: de bibliotheek.’
 
Jos Debeij Maurice de Greef Kees Broekhof
Vlnr: Jos Debeij, Maurice de Greef, Kees Broekhof

Voor de vrolijke noot zorgde omdenker Berthold Gunster:Omdenken is van een probleem een mogelijkheid maken. In Groningen bieden creatieve ondernemers wind-mee-fietstochten aan. Je kunt proberen tegen de golven te vechten, maar je kunt ook beter leren surfen. Iron Maiden had, net als veel andere popgroepen, last van illegaal downloaden. Wat hebben ze gedaan? Concerten gegeven in de steden waar dat het meest gebeurde. Een doorslaand succes. Hoe ga je omdenken? Door te stoppen met vastdenken. Ik geef jullie het voorbeeld van een ICT-bedrijf dat in de jaren negentig moeite had medewerkers in dienst te houden. Die werden intern opgeleid en kozen vervolgens een andere werkgever die beter betaalde. Wat deed dat ICT-bedrijf? Men is zich gaan toeleggen op het aanbieden van opleidingen. Nokia is ooit begonnen als producent van laarzen. Ik wil er maar mee zeggen dat je jezelf als bedrijf opnieuw kunt uitvinden. Zijn jullie klaar voor zo’n omwenteling? Zeg “ja” tegen het probleem waarvoor jullie staan. Hoe grappig zou de cabaretier Jochem Myjer zijn als hij geen ADHD had? Dat is een deel van zijn talent. Onder alle ondernemers die miljonair zijn geworden bevinden zich vier keer zoveel dyslectici als op grond van de statistieken verwacht zou mogen worden. Nogal wat vrouwen maken er een probleem van dat ze niet goed met hun man kunnen praten. Hoe pakken ze dat aan? Door hierover met hem in gesprek te gaan. Iets wat hij nou net niet kan. Zo maken ze van een probleem een catastrofe. Ik weet onvoldoende van de bibliotheekbranche om jullie gedetailleerd te adviseren - omdenken is geen wiskundig model - maar ik geef jullie wel een denkrichting mee. Geef mensen autonomie, sluit aan op de energie die ze hebben. Een van de vragen die hier vandaag aan bod komen is: hoe bereik je als bibliotheek laaggeletterden? Dat is net zoiets als vegetariërs proberen de slagerij in te lokken, dacht ik. Door alles wat ik vandaag hoorde kijk ik er nu anders tegenaan. Laaggeletterdheid gaat gepaard met schaamte, het gevoel dom te zijn. Zo’n groep bereiken is moeilijk, dat zal ik niet ontkennen, maar het is niet onmogelijk. Kijk naar wat goed gaat en doe daar meer van. En stop met wat niet werkt.’

Zowel ’s ochtends als ’s middags werden de plenaire sessies afgewisseld met themasessies. Ondergetekende koos voor ‘Vind en motiveer laaggeletterden’ en ‘(Samen)werken met vrijwilligers’. In beide gevallen bleken het boeiende meetings. Niet in het minst vanwege het hoge praktijkgehalte. Bijvoorbeeld de bijdrage van Yvonne Post, directeur van een schoonmaakbedrijf uit Drachten: ‘Mijn verhaal begint en eindigt in de bibliotheek. Toen we vanwege bezuinigingen in plaats van vijf nog slechts drie dagen konden schoonmaken in de bibliotheek van Drachten, bleek dat enkele van onze medewerkers de nieuwe instructies niet konden lezen. Vervolgens hebben we, samen met de bibliotheek, deze mensen in contact gebracht met het Taalhuis. Het succes is overweldigend. De betrokkenen kunnen nu lezen en schrijven, ze hebben hun zelfvertrouwen opgekrikt, en zeggen tegenwoordig: “Ik stuur je wel een mailtje”, waar ze vroeger smoesjes verzonnen om bij je langs te komen, want laaggeletterden zijn erg creatief in het verzinnen van uitvluchten.’ Die ervaring werd gedeeld door Lammie Polling, sociaal werker in de Drentse gemeente Borger-Odoorn en ‘toeleider’ naar de plaatselijke taalclub: ‘Wij realiseren drie Taalhuizen, alle in multifunctionele centra. Dat maakt het werk een stuk eenvoudiger. Onze insteek is even simpel als effectief: wij vinden niemand zielig. Wij steken heel veel zorg, tijd en energie in het formuleren van de juiste hulpvraag. Alles begint met luisteren. Vaak huiveren laaggeletterden van de term “school”. Ik neem ze mee de bibliotheek in, laat zien dat die allesbehalve schools is, en zeg: dit is geen klaslokaal maar een leerplek. Het veenkoloniaal gebied zal nooit meer worden wat het was. Het wordt beter en de bibliotheek is de plek waar dat gebeurt. Dat kan niet genoeg gezegd worden.’

Een geslaagde dag, maar wel eentje met open eindjes en nog diverse te beantwoorden vragen. Zoals: hoe past de bibliotheekcollectie (fysiek en digitaal) in dit verhaal? Of: wat is het onderscheid tussen bibliotheek- en welzijnswerk? En niet te vergeten: wat betekent dit alles voor de competenties van de bibliotheekmedewerker? Reden te meer om dit lovenswaardige initiatief volgend jaar een vervolg te geven.

Tekst en foto's: Eimer Wieldraaijer 



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Weinig zicht op digitale transformatie in de boardrooms Peter van Eijk

Voor mij is digitale transformatie misschien wel de belangrijkste professionele drijfveer. Vanaf halverwege de jaren tachtig heeft ieder project waaraan ik mocht deelnemen, wel op de een of andere manier bijgedragen aan een waardevolle en toekomstbestendige bibliotheek. Met als uiteindelijke doel om de... Lees verder