HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Innovatieagenda: veel ambities, maar ‘executiekracht’ zorgpunt

Wim Keizer
19-02-2016
Innovatieagenda: veel ambities, maar ‘executiekracht’ zorgpunt
Heeft de openbare bibliotheek voldoende ‘executiekracht’ om alle ambities op maatschappelijk gebied te kunnen waarmaken? En zo niet, kan zij deze dan samen met andere organisaties mobiliseren? Eén van de vragen die 17 februari in Utrecht naar boven kwamen, tijdens de vierde, laatste en tevens drukst bezochte bijeenkomst waar de Kwink-groep in opdracht van de Koninklijke Bibliotheek (KB) de aanwezigen om input vroeg voor een te maken strategische (innovatie)agenda voor het stelsel van openbare bibliotheken. Gespreksleider Bill van Mil, partner en consultant van Kwink (zie foto), legde uit dat het eerst gaat om het ‘wat’ en later het ‘hoe’, waarbij dan rollen, verantwoordelijkheden en financiën aan de orde komen.
Veel draagvlak, brede invulling
Van Mil vertelde dat er wordt gestreefd naar zo veel mogelijk draagvlak en een brede invulling van het multi-interpretabele begrip ‘innovatie’. Vandaar ook dat voor de vier bijeenkomsten bibliotheken, provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’en), gemeenten en provincies waren uitgenodigd, de laatste twee ambtelijk en bestuurlijk. In Utrecht waren vertegenwoordigers uit alle zes categorieën. De geleverde input moet leiden tot een openbare, op internet te raadplegen concept-agenda, waar ook weer brede consultaties voor komen en in die in mei in een bestuurlijk overleg van de drie overheden wordt besproken.

Vijf thema’s
De Kwink-groep had gezien dat er al heel veel nota’s en andere stukken bestaan met ambities voor openbare bibliotheken en wilde dus niet bij ‘nul’ beginnen. Uit al die teksten had Kwink vijf thema’s gedestilleerd, namelijk ‘ondersteunen onderwijs’, ‘bestrijden laaggeletterdheid’, ‘bevorderen ICT-geletterdheid’, ‘vervullen maatschappelijke rol’ en als vijfde, niet-inhoudelijke thema ‘effectief en efficiënt organiseren’. Wat tot de voor de hand liggende opmerking leidde dat er erg veel overlap zit in de eerste vier thema’s, daar ze allemaal gaan over de maatschappelijke rol van de bibliotheek.
De aanwezigen kregen de gelegenheid groene of rode stickers te plakken op flipover-vellen met de thema’s, waarna plenaire bespreking volgde van de overwegend van groene stickers voorziene vellen.

Zelf doen of samen?
Bij ‘ondersteunen onderwijs’ kwam de opmerking dat de bibliotheek ook ‘sturend’ mag optreden. Maar wel rezen de vragen wat de bibliotheek zelf wil doen, wat in samenwerking met partners en welke competenties er in beide gevallen nodig zijn. Moet een bibliotheek zelf docenten in dienst nemen? De vraag is: wie kan iets het beste, de bibliotheek of een andere instelling? Wat tot de opmerking leidde dat de beste oplossing is krachten te bundelen en als organisatie geen dingen in je eentje te doen. Over laaggeletterdheid werd opgemerkt dat het niet alleen moet gaan om ‘bestrijden’, maar vooral om ‘voorkomen’, met preventieve programma’s zoals Boekstart. En preventie zit ook al in ‘ondersteunen onderwijs’. Bij ‘ICT-geletterdheid’ kwam naar voren dat dit thema breder bekeken moet worden en viel het onvermijdelijke begrip ‘21st century skills’. Een gemeenteambtenaar merkte op dat hij het ‘unique selling point’ van de bibliotheek mist, namelijk de aanwezigheid van een betrouwbaar, gedegen informatieaanbod. Hij zou dat meer benadrukt willen zien. Wat de ‘maatschappelijke rol’ van de bibliotheek betreft, werd als trefwoord ‘participatie’ genoemd: zorgen dat mensen kunnen meedoen.

Relatie met wet
Over alle vier thema’s merkte Gert Staal, directeur Bibliotheek Lek en IJssel, op de correlatie met de vijf functies uit de Stelselwet te missen. En het gaat om de kerncompetenties van een bibliotheek. ‘Ik vind dat de bibliotheek een platform is. Beschik je niet over de benodigde kerncompetenties, dan zijn er twee mogelijkheden: zelf in dienst nemen, maar dat kost veel geld dat we niet hebben, of samen met anderen organiseren. Dat laatste is vaak beter.’

Bij ‘effectief en efficiënt organiseren’ kwamen onvermijdelijk de in Nederland 47 aanwezige bibliotheekautomatiseringssystemen ter sprake en de gedachte dat één systeem veel efficiënter zal zijn, zoals ook OCW de KB meegaf.

Digitale netwerksamenleving
Chris Wiersma, directeur denieuwebibliotheek Almere, vond dat het om meer moet gaan dan een systeem 2.0. ‘We krijgen een digitale netwerksamenleving en dat is heel moeilijk voor ons, want deze stelt enorme eisen. Het gaat om veel meer dan de dingen beter doen die we altijd al deden. Openbaar bibliotheekwerk dat klaar is voor de toekomst [zoals in de uitnodiging stond – wk] is onzin. Toen ik in het bibliotheekvak begon, hadden we het nooit over de toekomst en ging het goed. Nu hebben we het er alleen maar over.’ Daar voegde hij aan toe dat het, om verder te komen dan ‘beter doen van wat we altijd al deden’, nodig is een perspectief te schetsen, een vlek op de horizon. Iets wat in één zin neer te zetten is, zoals bijvoorbeeld: ‘Almere inspireren om kennis te creëren en te delen’.

Karmac
Na de plenaire ronde konden de aanwezigen in groepjes de thema’s bespreken. Dat gebeurde ook wel, maar tevens werd van de gelegenheid gebruik gemaakt om bij te praten. Zo hoorde ik een ambtenaar, een bestuurder en een bibliotheekdirecteur zich het hoofd breken over de vraag hoe je een gemeenteraad die zich gedwongen ziet drastisch te bezuinigen en die niet zo veel vertrouwen meer heeft in de regionale basisbibliotheek, er van kunt weerhouden voor Karmac te kiezen.

Terugkoppelingen
De terugkoppelingen leverden op onderwijsgebied op dat de relatie met het basisonderwijs van oudsher goed is, dat ook veel wordt gedaan aan de voorschoolse periode (Boekstart, Voorleesexpress), maar dat de zorg vooral gaat over het voortgezet onderwijs en dan met name het VMBO, want van de leerlingen die daar vanaf komen is 15% laaggeletterd. En verder de uitspraak dat bibliotheken er zijn voor permanente, persoonlijke ontwikkeling, dus ook na de onderwijsperiode.
Bij de thema’s laaggeletterdheid en ICT-geletterdheid werd nog verder ingegaan op de al genoemde ‘21st century skills’. Uit de terugkoppeling kwam dat beide thema’s eigenlijk één geheel zijn en worden overkoepeld door de genoemde vaardigheden, waarbij schillen te onderscheiden zijn, met als kern rekenen en schrijven. Genoemde ideeën: een ICT-helpdesk in de bibliotheek, waar je makkelijk kunt binnenlopen, het organiseren van ‘e-help’. Doel: mensen zelfredzaam maken, zorgen dat ze kunnen blijven meedoen in de samenleving. Waarbij onderzoek naar de maatschappelijke effecten van de inzet wel noodzakelijk is.
De discussie over de maatschappelijke rol van de bibliotheek had opgeleverd dat het nog niet eenvoudig is die in te vullen. Als je als ‘klant’ van de gemeente bepaalde gemeentelijke doelen wilt bereiken, zoals terugdringen van eenzaamheid, hoe doe je dat dan en met welke partners werk je samen? Gemma Wiegant van De Tweede Verdieping Nieuwegein vertelde daar al negen jaar mee te experimenteren. ‘Wat er uit kwam is dat we op basis van cocreatie helemaal opnieuw zijn begonnen. Je begint met de vraag uit de samenleving. Dat levert een heel andere kijk op, zo is onze ervaring.’

Collectie en distributie
Over ‘effectief en efficiënt organiseren’ kwam behalve het al genoemde ene bibliotheeksysteem ook als idee naar voren datgene wat bibliotheken al hebben, namelijk de ‘collectie en distributie’, te verbinden met collecties elders, zoals ‘boeken langs de weg’ of boekhandels. Ook wilde men beter inzicht in de uitleenfunctie: landelijke gegevens over wat er allemaal omgaat. En zorgen dat de goede dingen die al gebeuren, zoals de Bibliotheek op school en Boekstart ook goed terechtkomen.

Managementcyclus
Gert Staal pleitte voor het hanteren van een goede managementcyclus met duidelijke rollen voor de opdrachtgevende gemeente en de opdrachtnemende bibliotheek. Ook zou hij graag meer marketing zien (zeggen wat we doen) en meer nadruk gelegd willen hebben op dat ‘doen’, daar er al stapels rapporten liggen. Maar waar het vooral om gaat is het hebben van executiekracht, want als je de mensen en middelen niet hebt, wordt het moeilijk.

Twee bestuurders
Voorafgaand aan de kern van de bijeenkomst hadden twee Utrechtse bestuurders gezorgd voor een warming-up. Mariëtte Pennarts-Pouw (GroenLinks), gedeputeerde van Utrecht, wees erop dat bibliotheken onder druk staan en veel concurrentie ondervinden, maar desondanks nodig en noodzakelijk blijven. Het leeuwendeel van de subsidie komt van gemeenten, maar de provincie Utrecht zet via BiSC Utrecht in op een rol in de distributie, de ICT, innovaties en samenwerking van bibliotheken. In Utrecht is een stelsel van samenwerkende bibliotheken ontstaan waar de provincie trots op is. Ze vond bibliotheken onmisbaar voor de kennis- en informatiesamenleving, maar vond ook dat er meer gezamenlijk kan worden gedaan, omdat ze bij andere provincies dezelfde teksten ziet als in Utrecht.
Erika Spil (PvdA/GroenLinks/LokaalSociaal), wethouder van de Utrechtse gemeente De Ronde Venen (44.000 inwoners; grootste plaats Mijdrecht), vertelde dat de gemeente te maken heeft met meer dan duizend organisaties. De Bibliotheek Angstel, Vecht en Venen (AVV), werkzaam in De Ronde Venen en Stichtse Vecht (63.000 inwoners; gemeentehuis in Maarssen), heeft een maatschappelijk-effect-rapportage gedaan waaruit trefwoorden zijn: vertrouwen, veilig, laagdrempelig, waardering, positief gevoel en breed bereik. Zij noemde dat zeer belangrijk in het kader van eenzaamheidsbestrijding. De gemeente wil meer doen aan preventie en ziet daarin de bibliotheek als een goede partner. Daarbij is het hebben van een gebouw belangrijk, want e-books lezen doe je alleen, thuis. Vanuit gemeentelijk perspectief zijn de boeken en de distributie het ‘ik’ van de bibliotheek, maar interessant voor de gemeente is de ontmoeting, het feit dat mensen vaak in hokjes worden ingedeeld (er zijn 18.000 codes voor), maar dat de bibliotheek iedereen ontvangt. Het ‘selling point’ is de leesbevordering, de bibliotheek is actief met een Taalhuis. Er zijn veel mensen die geen werk hebben, omdat ze te weinig kunnen lezen en schrijven, wat de samenleving veel geld kost. Daarom wil de gemeente investeren in de bibliotheek, ook voor het digivaardiger maken van mensen, waar de bibliotheek programma’s voor heeft. ‘Investeer in de bibliotheek, als preventie’, zo was haar oproep.

Tekst: Wim Keizer
Foto Bill van Mil: KWINKgroep



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Weinig zicht op digitale transformatie in de boardrooms Peter van Eijk

Voor mij is digitale transformatie misschien wel de belangrijkste professionele drijfveer. Vanaf halverwege de jaren tachtig heeft ieder project waaraan ik mocht deelnemen, wel op de een of andere manier bijgedragen aan een waardevolle en toekomstbestendige bibliotheek. Met als uiteindelijke doel om de... Lees verder