HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Basisvaardigheden, de rol van de bibliotheek en zwermintelligentie (deel 1)

Brit Hopmann en Jos Debeij
04-11-2015
Basisvaardigheden, de rol van de bibliotheek en zwermintelligentie (deel 1)
In 2015 is er voor de bibliotheeksector veel veranderd als gevolg van de nieuwe bibliotheekwet, de Wsob. Ook de aanpak van (laag)geletterdheid is veranderd: de wetgeving is aangepast en er zijn nieuwe beleidskaders. Dat heeft consequenties voor waar het allemaal om draait: het lokale resultaat. Vrijwel elke bibliotheek helpt mensen bij het ontwikkelen en op peil brengen van hun taalvaardigheid en digitale vaardigheden. De omstandigheden in elke gemeente zijn uniek: doelgroepen, samenwerkingspartners en het beleid van de gemeente zijn anders. Leidt de focus op de lokale situatie tot versnippering of kunnen gezamenlijke doelstellingen en bouwstenen uitkomst bieden?
Brit Hopmann, beleidsmedewerker ‘Een leven lang leren’ / Laaggeletterdheid bij de Koninklijke Bibliotheek (KB), en Jos Debeij, hoofd Stafafdeling Bibliotheekstelsel (KB) bespreken in twee artikelen de ontwikkelingen van het afgelopen jaar en suggereren dat ‘zwermintelligentie’ nieuwe perspectieven kan bieden voor samenwerking binnen en buiten de sector.

In aflevering 1 aandacht voor het belang van basisvaardigheden voor bibliotheken en de positie van bibliotheken aangaande 'leven lang leren’.
In het volgende week te verschijnen deel 2 komt onder andere aan de orde: de wettelijke veranderingen per 2015 en de consequenties daarvan voor de bibliotheek, Tel mee met Taal en de bibliotheek en Bouwstenen voor basisvaardigheden.


Het belang van basisvaardigheden voor bibliotheken en de positie van bibliotheken in ‘een leven lang leren’

Het belang van basisvaardigheden
Eén op de negen volwassen Nederlanders in de leeftijd tussen 16 en 65 jaar is laaggeletterd. Laaggeletterd zijn betekent te veel moeite met lezen en schrijven hebben om volwaardig mee te kunnen doen in onze samenleving. In tegenstelling tot analfabeten kunnen laaggeletterden wel lezen en schrijven, maar niet voldoende om complexere teksten goed te begrijpen.

Vaak ontstaat het probleem op vroege leeftijd: volgens de leesmonitor begint een kwart van de kinderen de basisschool met een taalachterstand van 2 jaar en verlaat een kwart de basisschool met een leesachterstand van 2,5 jaar.

Volwassenen die niet voldoende basisvaardigheden hebben, ondervinden in het dagelijkse leven veel problemen. Hun functioneren wordt belemmerd en soms raken ze in een sociaal isolement. Onder basisvaardigheden verstaan we:
  • Taalvaardigheid: lezen, schrijven, luisteren en spreken;
  • Cijfervaardigheid: op gepaste wijze met getallen en getalsmatige gegevens omgaan;
  • Digitale en informatievaardigheden.
Onvoldoende beheersing van basisvaardigheden zal tot extra problemen leiden wanneer de overheid in 2017 alle zaken met haar burgers digitaal gaat afhandelen. Aan de apparaten ligt het niet; er zijn genoeg internetaansluitingen, smartphones en tablets. Maar grote groepen mensen zullen niet in staat zijn hun zaken daarmee te regelen. Hoe moet dat als de blauwe envelop niet meer in de brievenbus valt? Er is alle reden voor haast. Taalvaardigheid en digitale vaardigheden zijn belangrijker dan ooit, omdat de burger geacht wordt zelf het heft in handen te nemen.

Focus op lokale voorzieningen
De focus van alle inspanningen voor een geletterd Nederland ligt lokaal: dáár verbetert iemand zijn taalniveau en plukt er de vruchten van. Bij de plaatselijke bibliotheek om de hoek woont de moeder die eindelijk samen met haar kindje boekjes kan lezen, of de gepensioneerde opa die nu zelfstandig contact houdt met zijn kleinkinderen in Amerika via Skype of WhatsApp, of de vluchteling die samen met buurtbewoners koffie drinkt in het Taalcafé van de Bibliotheek. Bij de lokale bibliotheek komt de taalvrijwilliger die een training volgt van Taal voor het Leven om mensen te gaan begeleiden op hun taalweg en de trainer van Seniorweb die andere senioren leert hoe een tablet werkt.

Artikel Brit Hopmann Artikel Brit Hopmann foto 2

Leren verandert de kijk van mensen op de wereld en op hun plek in die wereld. En door leren verandert die wereld telkens ook weer een klein beetje mee. Lerende burgers, een ontwikkelde maatschappij, daarvoor zetten wij ons als individu en als netwerkpartners in.

Het belang van informeel leren voor bibliotheken
Bibliotheken worden met boeken geassocieerd, en dus met lezen. Maar het kunnen lezen en begrijpen van teksten is niet voor alle kinderen en volwassenen vanzelfsprekend. Voor wie het niet vanzelfsprekend is, heeft het aanbod van de ‘klassieke bibliotheek’ weinig waarde. Het is dus ook in het belang van de bibliotheek om de strijd aan te binden met laaggeletterdheid.

Netwerkpartners hebben verschillende motieven om mee te doen. ‘Zoveel mensen laaggeletterd is onacceptabel’, zeggen de Leescoalitiepartners, ‘we moeten zorgen dat kinderen niet op achterstand raken en dat elke volwassene zijn achterstand kan inhalen’. ‘We moeten concreet aan de slag’, zegt de minister in het actieprogramma Tel mee met Taal, dat brede steun heeft gekregen in het parlement.

Hoe dan ook, voor bibliotheken ligt er een uitgelezen kans om volwassenen te ondersteunen bij hun ontwikkeling. Uiteraard in samenwerking met partners op het gebied van formeel, non-formeel en informeel leren.

Formeel leren kan een diploma opleveren omdat de opleiding aan bepaalde kwaliteitseisen voldoet; non-formeel leren levert geen diploma op omdat de opleiding niet aan eisen voldoet. Daarin kan iemand vrij kiezen.

Maar wat betekent ‘informeel leren’? Dat is veel lastiger te definiëren. Informeel leren betekent dat je spontaan, toevallig of tijdens alledaagse activiteiten, dus in de praktijk, leert – met of zonder de intentie om te leren. En daar liggen kansen voor bibliotheken.

Veel bibliotheken hebben die kans al gegrepen. Ze bieden diensten en activiteiten aan voor volwassenen die zich willen ontwikkelen. Daarmee bouwen ze aan hun positie op een relatief nieuw werkterrein: dat van het informeel leren.

De bibliotheek als aanjager van het informeel leren, daar zullen velen nog aan moeten wennen: de politiek, de overheden, de onderwijsinstellingen en vooral de ‘lerende burger’.

Bibliotheken als partner in informeel leren
Het rapport-Cohen (pdf) beschrijft de ontwikkelingen die het nodig maken om de positie van de openbare bibliotheek fundamenteel te herzien. De klassieke uitleenbibliotheek heeft onvoldoende fundament voor een vitale rol in de samenleving van de toekomst.

Daarentegen wordt kennis steeds belangrijker, en daarmee ‘een leven lang leren’, zowel formeel als informeel. Brede geletterdheid, inclusief informatie- en digitale vaardigheden dus, is het fundament. Het rapport vertaalt de opdracht van de bibliotheek in een kennisrol en een sociaal-culturele rol. Deze worden uitgewerkt in vijf kernfuncties. De vraag is waar de focus komt te liggen. En waar we als bibliotheekstelsel krachten kunnen bundelen.

De uitkomsten van de enquête van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) van maart dit jaar voor ‘Route 2020’ zijn verwerkt in een plan van aanpak (pdf). Het plan laat zien dat 94% van de bibliotheken de positionering als partner in informeel leren belangrijk vindt en 31% vindt dit zelfs het belangrijkste thema. Dat duidt op een strategische keuze voor de bibliotheek als plek van leren en persoonlijke ontwikkeling. Dit is dus een veel breder perspectief dan dat van mensen die basisvaardigheden missen. Daarbij horen activiteiten zoals leesbevordering, bestrijding van laaggeletterdheid, het bevorderen van digitale vaardigheden, het ondersteunen van het informele (digitale) leren en het ondersteunen van mensen met een leesbeperking. Lezen en leren op alle leeftijden dus. Leren naast boeken uitlenen.

‘Herpositionering’ is niet eenvoudig bij een gevestigd merk met een sterke productassociatie (uitlenen). Daarom is soms ook een nieuwe naam nodig. In 1999 is in het stadsdeel Tower Hamlets in Londen gestart met een herpositionering onder de naam Idea Store. Dat was even wennen, maar inmiddels staan de Idea Stores ‘als een huis’. We zien dat in Londen een rigoureuze keuze is gemaakt.

Ook wij zullen moeten kiezen hoe wij communiceren over ‘de Bibliotheek’, zowel landelijk als lokaal. Wat is onze identiteit? Lokale bibliotheken zoeken zelf de balans tussen ‘boeken uitlenen’ en ‘de Bibliotheek als plek voor persoonlijke ontwikkeling’. Maar ook als stelselpartners staan we voor die keuze.

Tekst: Brit Hopmann en Jos Debeij
Beeldmateriaal met dank aan de Koninklijke Bibliotheek


Volgende week verschijnt deel 2: 'Veranderingen in de randvoorwaarden en het belang van samenwerking voor een geletterde samenleving'

Op 5 november vindt in Den Haag de Landelijke dag Basisvaardigheden plaats, georganiseerd door de Koninklijke Bibliotheek en Rijnbrink. (Zie ook de uitnodiging en het volledige programma.)

In Bibliotheekblad nr 8 wordt in een uitgebreid dossier aandacht besteed aan de rol van de bibliotheek op het gebied van leven lang leren en laaggeletterdheid (met daarin ook een interview met Brit Hopmann en Maaike Toonen over het programma Bibliotheek en basisvaardigheden).



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Weinig zicht op digitale transformatie in de boardrooms Peter van Eijk

Voor mij is digitale transformatie misschien wel de belangrijkste professionele drijfveer. Vanaf halverwege de jaren tachtig heeft ieder project waaraan ik mocht deelnemen, wel op de een of andere manier bijgedragen aan een waardevolle en toekomstbestendige bibliotheek. Met als uiteindelijke doel om de... Lees verder