HomeRubriekenArtikel
voetnoot

E-books wel of niet onder het leenrecht?

Eimer Wieldraaijer
28-09-2015
E-books wel of niet onder het leenrecht?
De Stichting Leenrecht – een gezamenlijk initiatief van onder meer schrijvers, uitgevers, boekhandels en bibliotheken – bestaat 25 jaar. Voldoende reden om dit feit, ondanks het huidige verschil van inzicht tussen betrokkenen als het gaat om e-books en andere kwesties, samen te vieren. ‘Wat in 1990 begon met “het kwartje van Nuis” is anno 2015 uitgegroeid tot een vergoeding van 13,16 eurocent per geleend boek. 25 Jaar Stichting Leenrecht, een natuurlijk moment om stil te staan bij de doelstelling en de grondslag van de leenvergoeding. Voldoen deze nog, of is er aanleiding voor aanpassing?’ zo viel te lezen op de uitnodiging voor de jubileumbijeenkomst op 25 september in de Haagse sociëteit De Witte. 
Diederik van Leeuwen, voorzitter van Stichting Leenrecht, nam in zijn welkomstwoord meteen de gelegenheid te baat om zich met een verzoenend gebaar tot de ‘bloedgroepen’ te wenden: ‘Nederland is te klein om tegengestelde belangen te cultiveren. Laten we een brug slaan.’ Laurens van Krevelen, acht jaar lang bestuurslid van de stichting, sloot zich daarbij aan: ‘Ik hoop dat de eenheid die in de loop der jaren tussen de diverse organisaties is ontstaan, overeind zal blijven. Die eenheid is uiterst belangrijk, zeker in een tijd van krimp. Heel de wereld benijdt ons om deze vorm van samenwerking, daar moeten we uiterst zuinig op zijn, want het gaat om een collectief van in wezen tegengestelde belangen.’

Loek Hermans, voorzitter van het Nederlands Uitgeversverbond (NUV), deed als politicus zijn naam eer aan door niet alleen de importantie van consensus te benadrukken, maar tevens de zakelijke belangen van zijn achterban te onderstrepen: ‘Het systeem van de leenrechtvergoeding is succesvol gebleken. Kijkend naar de achter ons liggende twee decennia, praten we over 85 miljoen uitleningen en 300 miljoen euro aan vergoedingen. Stichting Leenrecht is hét voorbeeld van polderen, van de bereidheid van partijen om water bij de wijn te doen. Maar de laatste tijd is er veel aan de hand. Bibliotheken rekken hun bevoegdheid op. Ik denk onder meer aan de Bibliotheek op school, waar bij uitgeleende boeken geen afdracht plaatsvindt. (Zie over de discussie over de afdracht van leenrechtvergoedingen in relatie tot de Bibliotheek op school ook de eerdere berichtgeving op deze website eind 2013 en begin 2015.) Het argument dat men daarvoor gebruikt is dat wetenschappelijke en schoolbibliotheken zijn vrijgesteld van de leenrechtvergoeding. Ook zijn er commerciële en particuliere initiatieven, zoals de leeszaaltjes, waar niet wordt bijgehouden wat er wordt uitgeleend en waar dus evenmin afdracht plaatsvindt. Ten slotte is de VOB een procedure begonnen om e-books onder het leenrecht te krijgen. Uitgevers zien dat als zorgwekkende ontwikkelingen. Mijn oproep: laten we opnieuw de handen ineenslaan, laten we weer om de tafel gaan zitten en zoeken naar oplossingen.’

Schrijver/vertaler Rien Verhoef toonde zich niet het type van pappen en nathouden. Met weemoed dacht hij terug aan het activisme van weleer: ‘"Wij schrijven niet voor Jan Lul" stond er in 1970 op posters van de CPNB. Er kwam een handtekeningenactie om bibliotheken te bewegen aan schrijvers een eerlijke vergoeding voor het uitlenen van boeken te verstrekken. Daar deden alle schrijvers aan mee, behalve Remco Campert. Die zei: “Ik schrijf wél voor Jan Lul”. In die tijd stond er op de muur van een bibliotheek te lezen: “Wie hier boeken leent is een dief”. Ja, mensen, dat was een tijd van harde acties’. Waarna Verhoef een geanimeerd betoog hield over de grootschalige roof van intellectueel eigendom in het huidige digitale domein en de laksheid van de overheid om daar krachtig tegen op te treden. Verhoef: ‘Of het nou gaat om illegale e-books, Blendle, schoolbibliotheken of Vlaamse bibliotheken die nog steeds geen fatsoenlijke vergoeding voor het werk van auteurs betalen; het auteursrecht wordt dusdanig met voeten getreden dat het een lege huls dreigt te worden. Wij hebben als bedenkers van al die mooie boeken recht op eerlijke boter bij de heerlijke vis.’

Tineke van Ham, bestuurder Rijnbrink en voorzitter SPN, schetste aansluitend hoe design thinking en de toepassing van retail-methoden in Overijssel hadden geleid tot een spectaculaire groei van het aantal uitleningen en daarmee extra stortingen in de kas van Stichting Leenrecht. Haar slotwoord: ‘Ook bibliotheken willen met de andere partijen in gesprek over een billijke leenrechtvergoeding voor e-books. Dat is in ons aller belang.’

Eppo van Nispen tot Sevenaer, directeur CPNB: ‘Er zijn slechts twee plekken in het boekenvak waar alle betrokken partijen - uitgevers, boekhandels en bibliotheken - samenkomen en dat zijn de CPNB en NBD Biblion. Die samenwerking is uniek in de wereld. Maar die wereld verandert, ten gevolge van technologische ontwikkelingen, razendsnel. Daardoor verandert ook het speelveld tussen uitgevers, boekhandels en bibliotheken in hoog tempo. De disruptie die ontstaat door ontwikkelingen zoals Amazon, Airbnb, Uber, Blendle, et cetera, laat ook de boekenwereld en dus het leenrecht niet onberoerd. Huilen en naar elkaar wijzen helpt in zo’n geval niet. Wat wel helpt, is krachtenbundeling. En laten we goed beseffen dat de bibliotheken zich hebben bewezen als keurige en nette betalers van de leenrechtvergoeding. Ere wie ere toekomt.’ Waarna hij met de microfoon de zaal in toog om de discussie op gang te brengen. Hans van Velzen, ex-directeur bibliotheek Amsterdam, pakte de handschoen gaarne op: ‘Ik vind dat alle e-books onder het leenrecht horen te vallen’. Met een beroep op Europese wetgeving die dat zou verhinderen, omdat deze het digitale boek zou zien als commerciële dienst, was een uitgever een andere mening toegedaan. Chris Wiersma, directeur Bibliotheek Almere: ‘Ik snap die krampachtigheid van uitgevers niet. Waarom moeten schoolboeken wel onder het leenrecht vallen en digitale boeken niet? Terwijl we zojuist van Eppo van Nispen hebben gehoord dat alles digitaal wordt. Het leenrecht is een goede zaak, maar daar horen digitale boeken óók onder te vallen.’

Genoeg werk aan de winkel dus voor Diederik van Leeuwen en zijn team om de partijen op één lijn te krijgen. Hij eindigde de sessie dan ook met de oproep tot een gezamenlijk seminar en de cryptische mededeling dat hij nog dit najaar met een cadeautje aan alle bibliotheken komt: ‘een big data project’ dat samen met de VU is ontwikkeld. Waarover later meer.

Tekst en foto (Eppo van Nispen): Eimer Wieldraaijer


* Onder de titel Het kwartje van Nuis schreef Marcel Metze een publicatie over 25 jaar Leenrecht. Het 96 pagina’s tellende boek bevat onder meer gesprekken met Gerda van Wageningen, Rien Verhoef en Vincent van den Eijnde. ISBN: 9789401907491. (Zie daarover ook deze column van Diederik van Leeuwen.)
Een exemplaar van Het Kwartje van Nuis is gratis aan te vragen bij Stichting Leenrecht. Stuur een e-mail naar leenrecht@cedar.nl en u krijgt een (gratis) exemplaar toegezonden.



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Weinig zicht op digitale transformatie in de boardrooms Peter van Eijk

Voor mij is digitale transformatie misschien wel de belangrijkste professionele drijfveer. Vanaf halverwege de jaren tachtig heeft ieder project waaraan ik mocht deelnemen, wel op de een of andere manier bijgedragen aan een waardevolle en toekomstbestendige bibliotheek. Met als uiteindelijke doel om de... Lees verder