HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Leven lang leren in Slovenië en Litouwen: verslag van twee studiereizen

Ivette Sprooten
08-09-2015
Leven lang leren in Slovenië en Litouwen: verslag van twee studiereizen
Ivette Sprooten, specialist Laaggeletterdheid bij Cubiss, nam deze zomer op uitnodiging van het Dutch Platform for International Adult Education (Learn for Life) deel aan twee studiereizen naar Litouwen en Slovenië. Zij deed er ideeën op die ook in de Nederlandse context waardevol kunnen zijn. In dit verslag beschrijft ze haar observaties en gaat ze in op de manier waarop met name de Sloveense aanpak haar inspireerde.
Lidwien Vos de Wael van het Dutch Platform for International Adult Education (Learn for Life) nodigde mij uit om, in het kader van het project ‘Tackling poverty by learning’, deel te nemen aan studiereizen naar Litouwen en Slovenië.

Het waren reizen met zeer interessante ervaringen en ontmoetingen.

Ik was vooral benieuwd naar antwoorden op de volgende drie vragen:
  1. Hoe is het informele en nonformele cursusaanbod in het betreffende land georganiseerd waar het gaat om (arbeids)participatie voor laaggeletterden c.q. laagopgeleiden?
  2. Hoe wordt deze doelgroep geactiveerd en gemotiveerd tot deelname aan de cursussen?
  3. Kan ik mijn ervaringen ombuigen naar een good practice voor bibliotheken. Dat wil zeggen: wat is een goede manier om onze bibliotheken met oog voor hun maatschappelijke taak optimaal te profileren als een laagdrempelig centrum voor informeel leren. Met name voor laaggeletterden en laagopgeleiden?
De antwoorden heb ik gevonden.

Volwassenenonderwijs in Slovenië
Het volwassenenonderwijs in Slovenië kent verschillende verschijningsvormen: van opleidingen voor reguliere schooldiploma's via bedrijfstrainingen, trainingen voor werklozen, reïntegratieonderwijs, bijscholing (bijv computercursussen), cursussen voor etnische minderheden tot hobbycursussen.
Tot de belangrijkste aanbieders behoren volkshogescholen (voor 48% arbeidsmarktgerichte cursussen), reguliere scholen en hogeronderwijsinstellingen (bijscholing en tweedekansonderwijs), private instellingen (veel informele programma's) en instellingen met een ander doel dan onderwijs (arbeidsbureau, KvK, bedrijfsleven, bibliotheken etc.). Van de informele programma's is 15% (veel talencursussen) formeel erkend.

Het onderwijsniveau van de bevolking is naar EU-maatstaven hoog. Het aandeel voortijdige schoolverlaters (18- tot 24-jarigen zonder beroepskwalificatie) is erg klein (drie keer zo klein als gemiddeld in de EU) maar het daalde tussen 2000 en 2008 vrijwel niet, terwijl het in de EU met 18% terugliep naar 15%.

Slovenië is zich bewust van het belang van onderwijs en steekt naar verhouding veel geld en energie in educatie.
Er zijn diverse korte leerprogramma’s rondom een verscheidenheid aan basisvaardigheden. De programma’s worden door het ministerie van Onderwijs en door gemeenten gesubsidieerd en er worden internationale subsidies aangeboord. De cursussen worden uitgevoerd door de volkshogescholen, altijd in intensieve samenwerking met veel lokale partijen (met name het Sloveense equivalent van de UWV en werkgevers) met diversiteit en uitwisseling van locaties, aanvullingen op elkaars programma’s, gezamenlijke PR, (snuffel)stagemogelijkheden.

Het landelijk aangestuurde en lokaal uitgevoerde gestandaardiseerde aanbod bestaat uit:
  • Educatief programma Digitale vaardigheden voor volwassenen. Focust vooral op de basiskennis van ICT. Het programma wordt door diverse organisaties uitgevoerd.
  •  Educatieve programma ’s voor succes in het leven. Deze programma’s worden door opleidingscentra voor volwassenen (volksuniversiteiten) aangeboden. Altijd in samenwerking met andere organisaties die bij het specifieke programma een inhoudelijke rol hebben.
Programma’s zijn:
- Ik en mijn werkplek
Dit programma is bedoeld voor werknemers met een laag niveau van basisvaardigheden en is gericht op het verbeteren van taal- en rekenvaardigheden en op digitale en sociale vaardigheden. Daarnaast wordt aandacht besteed aan leervaardigheden en aan bevordering van actief burgerschap.
- Uitdagingen van het plattelandsleven
Dit programma is bedoeld voor laagopgeleide volwassenen in plattelandsgebieden. Het focust op basisvaardigheden en kennis zodat deelnemers meer (economische) zelfstandigheid verwerven.
- Samen lezen en schrijven
Dit programma streeft ernaar om het niveau van geletterdheid (en andere basisvaardigheden) te verhogen bij laagopgeleide ouders van kinderen van de eerste drie klassen van de basisschool. Intergenerationeel leren is hier een belangrijk uitgangspunt.
 
De programma’s en cursusonderdelen hebben altijd een ‘camouflagenaam’, zodat niet meteen duidelijk is dat de cursus ingezet wordt om alleen te focussen op dat wat men niet kan. Voorbeelden zijn programma’s voor succes in het leven: Ik en mijn werkplek en het cursusonderdeel Wijzer met taal. En hoewel deze programma’s allemaal elementen bevatten die gericht zijn op het leren van basisvaardigheden, zijn de doelgroepen verschillend. Deelname is altijd kosteloos. Er is veel aandacht voor werving en motivatie van deelnemers. Met name is er veel aandacht voor die volwassenen voor wie leren niet vanzelfsprekend is.

Leerkringen
Naast de genoemde programma’s wordt ook actief ingezet op leerkringen. Dit onderstreept de moderne vorm van volwassenenonderwijs: het idee/thema moet van de mensen zelf komen. Belangrijkste doel is : burgerparticipatie.
Leerkringen zijn kleine groepen mensen die samen aan de slag willen rond een bepaald thema. Deze thema’s worden bij de volkshogeschool aangemeld en vervolgens in het programma-aanbod opgenomen. Voordeel is dat op deze manier nog meer deelnemers worden gegenereerd. De volkshogeschool faciliteert (een soort Idea Store-achtige formule).
Een leerkring omvat maximaal dertig uren en wordt bij actieve deelname beloond met een certificaat. Thema’s zijn bijvoorbeeld: lokale historie, kook gezond, verandering in gezondheidszorg (bijv. gezondheidsmarkt)

Gerelateerd aan vaardigheden die op de arbeidsmarkt gevraagd worden, is er ook een specifiek programma dat korte beroepsgerichte cursussen met certificaat aanbiedt. Dit cursusaanbod wordt wisselend en flexibel op de acute arbeidsmarktbehoefte en politiek afgestemd.

Hoe wordt de doelgroep gemotiveerd om deel te nemen?
  • (Basis)cursussen worden altijd dichtbij de doelgroep op veel laagdrempelige plekken gegeven: buurt- en dorpshuizen, bibliotheken, basisscholen.
  • De korte laagdrempelige themagerichte cursussen (leerkringen) worden ook altijd in de wijk of in het dorp dichtbij potentiële deelnemers georganiseerd.
  • Bij langdurende cursussen kan de motivatie afnemen. Kortdurende cursussen werken beter en zeker als er na afsluiting van een onderdeel een certificaat wordt uitgereikt. Meerdere certificaten vormen een eindcertificaat. Laagopgeleiden hebben meestal geen diploma’s of certificaten behaald. Dus dit is dan extra motiverend.
  • Als iemand eenmaal meedoet met de eenvoudige laagdrempelige cursus en zo een positieve leerervaring heeft gehad dan is de kans groot dat men ‘in’ is voor een volgende cursus.
  • Spreek potentiële deelnemers aan op wat ze al kunnen (eerder verworven competenties -evc’s) dat motiveert ook om ontbrekende kennis en kwaliteiten bij te spijkeren door cursussen.
  • Er zijn grote landelijk afstemde PR-campagnes zoals het jaarlijkse Festival van het leren, met altijd als insteek dat leren leuk en positief is en van belang om mee te kunnen doen in de samenleving. De activiteiten (o.a. Learning Parade) rond het Festival worden in het hele land in veel dorpen en steden georganiseerd. Er is veel aandacht voor deze activiteiten op tv en radio. En er is lokaal veel promotie van het cursusaanbod via posters en lokale radio.
  • Er wordt het hele jaar door via diverse kanalen veel en regelmatig landelijk en regionaal gecommuniceerd over het cursusaanbod, het belang ervan en de (positieve) ervaringen van cursisten.
Volwassenenonderwijs in Litouwen
Volwassenen kunnen in Litouwen studeren aan scholen of centra voor volwassenenonderwijs, scholen voor beroepsonderwijs, hogescholen, universiteiten of arbeidsmarktopleidingscentra via formele en niet-formele opleidingsprogramma’s. Verder kunnen ze opleidingen volgen die worden aangeboden door privé- of openbare instellingen. Ook kunnen ze studeren via een centrum voor afstandsleren.

Gemeentebesturen zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van landelijk onderwijsbeleid in hun gemeente, het goedkeuren van strategische gemeentelijke onderwijsplannen en het algemene plan voor de herstructurering van het scholennetwerk, het vormen van het netwerk van peuter-, kleuter-, basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs, het scheppen van de omgeving die nodig is voor het geven van verplicht onderwijs aan kinderen, het geven van de aanzet tot de vorming van het netwerk van aanbieders van beroepsonderwijs en volwasseneneducatie overeenkomstig de behoeften van de bevolking, de onafhankelijke vorming van niet-formele onderwijsaanbieders, et cetera.

Volwasseneneducatie is opvallend aanwezig in de landelijke Litouwse onderwijsstrategie. Zowel reguliere instellingen als speciale scholen en centra voor volwassenen bieden tweedekans avondonderwijs vanaf 21-jarige leeftijd. Vanaf 18 jaar is deelname aan arbeidsmarktgerichte training mogelijk. Vaktraining wordt ook door bedrijven gegeven.
In het hoger onderwijs is de deelname aan afstandsonderwijs groot. In 2010 konden volwassenen deelnemen aan 554 vakopleidingen, bijna de helft van de geregistreerde vakopleidingen.

Het ET 2020-raamwerk biedt Europese beleidsprioriteiten tot en met 2020 en ook Litouwen krijgt daarvoor subsidie. In het kader daarvan gaat men informeel onderwijs serieuzer nemen en diploma-eisen aanpassen aan de Europese criteria om volwassenenonderwijs en arbeidsmobiliteit te bevorderen.

Just in time learning
Arbeidsbureaus hebben een eigen beroepsopleidingscentrum waar korte intensieve arbeidsmarktgerelateerde cursussen worden gegeven. Er is nauwe samenwerking met werkgevers, waardoor snel gesignaleerd wordt waar baanmogelijkheden zijn en aan welke beroepen behoefte is. Indien er behoefte is aan andere beroepen worden de cursusmogelijkheden meteen daaraan aangepast.
‘Just in time learning’ wordt hier toegepast omdat het het meest effectief is om een training in te zetten op het moment dat iemand dit nodig heeft en daarna direct kan toepassen.
Cursussen voor basisvaardigheden worden vooral gekoppeld aan de noodzaak om op de arbeidsmarkt te kunnen functioneren.

Hoe wordt de doelgroep gemotiveerd om deel te nemen?
Zo gauw men een werkloosheidsuitkering aanvraagt is men verplicht om deel te nemen aan bepaalde basiscursussen voor specifieke beroepen waaraan op dat moment grote behoefte is op de arbeidsmarkt. Laagopgeleiden met onvoldoende basisvaardigheden vallen door de mand bij screening voor deze basiscursussen. Zij moeten dan zo snel mogelijk verplicht de ontbrekende basisvaardigheden bijspijkeren. Bij niet of weinig deelname kan de sanctie zijn: het stopzetten van de uitkering.

Als je een uitkering aanvraagt bepaalt de staat wat voor activiteiten je daarvoor te doen hebt. Dat wil zeggen: je elk dag melden bij het werkloket. Dan word je aan het werk gezet bij de unit Werkvoorziening. Dit betekent dat je de ene dag kan worden ingezet bij de plantsoenendienst van overheid en de volgende dag bij een afwasploeg van een overheidsziekenhuis of dat je schoolgebouwen moet poetsen.
Opvallend is: Als je een uitkering hebt bepaalt de staat ook welk officieel werk voor jou van toepassing is en stuurt je vervolgens naar de betreffende korte cursus. De staat betaalt de cursus en garandeert vervolgens een werkplek.

Er wordt weinig aandacht besteed aan de intrinsieke motivatie om zelf actief aan cursussen deel te nemen.

Van inspiratie naar idee: volwassenenonderwijs in Slovenië als succesvol voorbeeld
De bibliotheeksector is bezig met een proces van landelijke uniformering. In dit kader spreekt de Sloveense aanpak mij bijzonder aan.
Er zijn onderdelen bij deze aanpak die kunnen worden omgebogen naar een landelijke of provinciale eenduidige aanpak door bibliotheken. Waarbij het uitgangspunt van een 'leven lang leren' een belangrijke rol speelt voor de (nieuwe) maatschappelijke functie van de bibliotheek.

In Slovenië werd het belang onderstreept van een eenduidige landelijke structuur, programmering en cursusbenaming. Met name waar het gaat om PR-campagnes, communicatie naar de doelgroep en communicatie naar beleidsmakers en subsidieverstrekkers. Die eenduidigheid wordt beschouwd als een van de belangrijkste succesfactoren.

Mijns inziens is het goed mogelijk om het Nederlandse bibliotheekcursusaanbod voor laagopgeleide volwassenen ook onder te brengen in een eenduidige structuur met een gestandaardiseerd programma.
Het cursusaanbod van elke bibliotheek kan dan volgens een landelijk vastgesteld model of kader worden aangeboden en er kan eenduidig en professioneel over gecommuniceerd worden richting beleidsmakers en doelgroepen. En er kunnen op die manier ook makkelijk landelijke en/of provinciale PR-campagnes worden uitgezet.

De Koninklijke Bibliotheek zou hierbij, in samenwerking met het Dutch Platform for International Adult Education (Learn for life) een prima lead kunnen hebben.

Voorbeeld voor een landelijk model voor de presentatie van het cursusaanbod

Educatieve bibliotheekprogramma’s voor volwassenen

- Educatief cursusaanbod 'Succes in het leven'
Thema’s zijn bijv:
- Op zoek naar werk
* Cursus Walk & Talk
* Cursus Videotraining Solliciteren voor laagopgeleiden
* …..
- Samen lezen
* Cursus Samen lezen (leeskringen voor laagopgeleiden)
* Cursus Voorlezen aan je kind
* ….
- Educatief cursusaanbod Digitale vaardigheden
* Cursus Klik & Tik voor laagopgeleiden
* Cursus Digisterker
* Cursus Eenvoudig computergebruik
* …..
- Leerkringen
* Leerkring 'Gezonde voeding hoeft niet duur te zijn'
* Leerkring 'Met minder poen meer doen'
* Leerkring 'Boek en Bieb'
* …
 
Hoe nu verder?
Ook in Nederland wordt elk jaar in september het Festival van het leren georganiseerd. Bibliotheken kunnen zich door deelname aan dit festival ook weer op een positieve manier profileren als laagdrempelig centrum met een interessant cursusaanbod op het gebied van 'leven lang leren'.

Verder hoop ik dat we vanuit Cubiss samen met KB en het Dutch Platform for International Adult Education aan de slag kunnen om het voorbeeldformat landelijk uit te rollen met de daarbij behorende inhoudelijke en praktische ondersteuning aan de bibliotheken waar het gaat om PR en andere communicatie.

De afgelopen jaren heb ik als projectleider vanuit Cubiss samen met de Limburgse bibliotheken een cursusaanbod uitgevoerd en ontwikkeld voor laaggeletterden en laagopgeleiden rondom de thema’s 'digitale vaardigheden', 'solliciteren' en 'samen lezen'. De ervaringen met deze cursussen zijn door Cubiss in diverse factsheets beschreven. (Voor deze factsheets, zie de links onder aan dit artikel.)
Deze cursussen zijn prima in het standaardmodel onder te brengen. Daarom vind ik het van belang om de komende tijd in elk geval te proberen om samen met de Limburgse bibliotheken het standaardmodel in Limburg breed uit te rollen. Voorwaarde daarbij is dan dat er veel aandacht moet worden besteed aan provinciebrede en lokale PR-campagnes voor de specifieke doelgroep.

Voor meer informatie over de ervaringen in Slovenië en Litouwen en over de factsheets over het Limburgse cursusaanbod kunt u contact opnemen met Ivette Sprooten, specialist Laaggeletterdheid bij Cubiss.

Tekst en foto: Ivette Sprooten, specialist Laaggeletterdheid bij Cubiss, i.sprooten@cubiss.nl of 06-52672665

Factsheets Limburgse cursusaanbod
Factsheet Digitale cursus Klik & Tik (pdf)
Factsheet Leeskringen door Limburgse bibliotheken (pdf)
Factsheet Online videotraining ‘Jouw voorsprong op de rest!’ (pdf)
Factsheet Taal- & Werkplein (pdf)



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

De bibliotheek: een derde plek als tweede huis Dionne Dinkhuijsen

Met een kopje koffie en een krantje de dag beginnen in onze bibliotheek in Noordwijk. Voor vader en zoon is het vaste prik. Of neem het gepensioneerde echtpaar Jan en Riet. Een paar keer per week komen ze naar de Bibliotheek in Teylingen. Hij neemt de post en de administratieklussen mee en zij haar... Lees verder