HomeRubriekenArtikel
voetnoot

‘Koers bepalen’ kan ook nodig zijn aan gemeentelijke ‘inkooptafel’

Wim Keizer
01-06-2015
‘Koers bepalen’ kan ook nodig zijn  aan gemeentelijke ‘inkooptafel’
Openbare bibliotheken die actief willen worden in ‘het sociale domein’ zoals dat bij gemeenten na de drie grote decentralisaties is ontstaan, of die daar door hun gemeente zelf bij worden ingedeeld, lopen kans te worden uitgenodigd aan een ‘inkooptafel’. De subsidierelatie wordt beëindigd en de bibliotheek moet samen met andere partijen meedingen naar opdrachten in het sociale domein, waar een van tevoren vastgesteld bedrag voor is uitgetrokken. Dit kan concurrentie met die andere partijen betekenen, maar beter is het samen te werken en gezamenlijk op te trekken.
Dit was één van de vele onderwerpen die 27 mei aan de orde kwamen tijdens de werkconferentie ‘De koers bepalen! Ondernemende bibliotheken op reis’, die op voorhand al veel aandacht getrokken had door een column van ‘reisleider’ Annemarie van Gaal in het Financieele Dagblad. Misschien mede door de reacties sprak ze haar liefde uit voor de openbare bibliotheek, voor onafhankelijke informatievoorzieningen en voor door ongenuaneerde columns gevoede discussies en debatten, die juist nuances kunnen brengen. Een actueel voorbeeld dat ze noemde was de uitspraak van een Amsterdams VVD-raadslid dat mensen boeken wel op Marktplaats kunnen kopen en dat de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) geen 26 miljoen euro jaarlijkse subsidie nodig heeft.
Er waren 27 mei ongeveer 100 deelnemers, waarmee de beschikbare zaal van de Koninklijke Bibliotheek (KB) voor de helft gevuld was.

Nieuwe wind
Het begrip ‘inkooptafel’ kwam ’s middags aan bod in één van de zes workshops, namelijk die van Roel Zuidhof, directeur Bibliotheek Nijkerk, en Jan Jans, zijn financiële adviseur van de Rijnbrink Groep. Na met ‘beleidsgestuurde contractfinanciering’ gewerkt te hebben, waar de bibliotheek productbegrotingen voor moest maken, ging er in Nijkerk een nieuwe wind waaien waarvan Zuidhof niet meteen in de gaten had hoe krachtig die zou worden: vervanging van subsidierelaties door inkooprelaties (pdf). Als een gemeente de bibliotheek aan de ‘inkooptafel’ uitnodigt, is volgens Zuidhof een naam om in de gaten te houden die van adviseur Tim Robbe.
Hoe het allemaal ook genoemd wordt, uiteindelijk staat er naast het inhoudelijke verhaal ook in Nijkerk gewoon een financieel verhaal en dat betekent in dit geval: bezuinigen, de uitleenfunctie inkrimpen en in een deel van het gebouw ruimte bieden aan welzijnsinstellingen die ook actief in het sociale domein zijn en waarmee samengewerkt wordt.

In de workshop napratend over het verhaal van Zuidhof, vond cultureel ondernemer Giep Hagoort, met zijn Amsterdam School of Management (ASOM) naast Rijnbrink Groep, Stadkamer Zwolle en Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) één van de organisatoren van de conferentie, het begrip ‘inkooptafel’ wel het mooiste dat hij gehoord had, met als mogelijke reactie dat een bibliotheek onderdeel kan worden van een coöperatie om gezamenlijk tegenmacht tegen de gemeente te vormen. Hij kwam daar ook op terug helemaal aan het eind van de conferentie, door Zuidhof een houten loep uit te reiken om de kleine lettertjes goed te kunnen lezen.

Reisgids
Hagoort was betrokken bij het nieuwe beleid van Bibliotheek Zwolle, die inmiddels met twee instellingen op het gebied van kunst en cultuur, de Muzerie en Kunst&Zo, is gefuseerd tot Stadkamer. Samen met directeur Astrid Vrolijk maakte Hagoort een ‘Reisgids voor duurzame financiering’ van de openbare bibliotheek, Koersvast gefinancierd!. Die werd aan het eind van de dag aan de deelnemers uitgereikt. Alle VOB-leden ontvangen een exemplaar. Bij de uitgever, de Rijnbrink Groep, kunnen exemplaren besteld worden, via Biebtobieb.

Historie en context
Na haar inleidende praatje, waarin zij meteen maar inging op de reacties op haar column, waar ze zich erg blij mee toonde, omdat het de bedoeling van opiniepagina’s is het debat aan te scherpen, gaf Annemarie van Gaal het woord aan Astrid Vrolijk. Kernpunt van haar verhaal was dat er niet één oplossing is, maar dat alles historisch en contextueel bepaald is. Wel waren er in Zwolle open gesprekken met wethouders en ambtenaren, waarbij geen (bezuinigings)scenario geschuwd werd en het hele cultuurbeleid aan de orde kwam. Uiteindelijk kwam men tot fusie van drie instellingen, met als resultaat verbreding en efficiencywinst.

Grondstof
Aansluitend bij Vrolijk, kwamen er ook ervaringen van Mari Nelissen (Noord Oost Brabantse Bibliotheken) en Chris Wiersma (denieuwebibliotheek Almere). Nelissen zei dat zijn bibliotheek de collectie (in brede zin) en met name de kennis over de collectie als de belangrijkste grondstof beschouwt. Op basis daarvan is de bibliotheek, die zowel werkt in stedelijk gebied als plattelandsgebied, zich gaan profileren. Mensen in contact brengen met collecties, anders dan via uitlenen, noemt de bibliotheek communities. De bibliotheek profileert zich daarbij meer als educatief dan als cultureel.

Voor en na internet
Chris Wiersma verklaarde de keus voor het Almeerse winkelconcept uit internet. ‘Je hebt een bibliotheek van voor en na internet. Na internet gaat het erom hoe je mensen nog kunt uitdagen. Dan kun je kijken hoe boekwinkels het doen of Ikea. Dat heeft veel met logistiek te maken.’ Nu het aantal uiteningen onder druk blijft staan, is het zaak te kijken welke waarden je kunt bieden aan klanten en samenleving. In Almere is de Hogeschool Windesheim aan het uitbreiden en de bibliotheek gaat de mediatheek verzorgen. Studenten worden collectief lid. Dat is een manier voor de nieuwebibliotheek om aan meer inkomsten te komen. Vrolijk meldde dat in Zwolle de sociale wijkteams in het gebouw komen: ook een manier om meer publiek te trekken en een bredere maatschappelijke positie te krijgen.

Mari Nelissen vertelde dat zijn bibliotheek door UWV en Sociale Zaken betaald krijgt voor cursussen bestrijding laaggeletterdheid. Het is tevens een instrument om de gemeenten te laten zien dat de bibliotheek er toe doet. Ook Wiersma zag een verschuiving naar de educatieve functie, ook al omdat er minder klanten zijn die lezen voor ontspanning. Op digitaal gebied zag hij veel mensen die onbewust onbekwaam zijn. Ook in Zwolle neemt het aantal uitleningen af, maar het aantal bezoekers toe. De Stadkamer wil een laagdrempelige toegangspoort zijn. Nelissen zei dat het bij ‘collectie als grondstof’ ook gaat om de programma’s. Hij heeft er hard voor gevochten dat zijn gemeenten de onttrekking uit het gemeentefonds voor landelijke e-content niet zouden verhalen op de bibliotheek en dat is gelukt.

Verdienmodel
Van Gaal vroeg in hoeverre het verdienmodel de keuzes voor klantsegmenten bepaalt. Nelissen antwoordde financiering door gemeenten als uitgangspunt te houden, maar wel te gaan experimenteren met andere vormen. Erna Winters (Bibliotheek Kennemerwaard) verklaarde vanuit de zaal moeite te hebben met het woord ‘verdienmodel’, dat door de politiek zo makkelijk in de mond wordt genomen, in relatie tot ondernemerschap. 10% bezuinigingen zouden bij haar 40% meer eigen inkomsten moeten betekenen en dat is verre van eenvoudig te realiseren. ‘Het moet toch gaan om de maatschappelijke waarde van de bibliotheek.’ Nelissen zei blij te zijn met de publieke waarden in de Stelselwet, omdat hij die kan relateren aan het begrip ‘verdienmodel’ voor de samenleving.

Drie tips
Het eerste exemplaar van de Reisgids werd uitgereikt aan Hermineke van Bockxmeer, directeur Media & Creatieve Industrie bij OCW. Zij verklaarde dat ook haar ministerie erg heeft moeten wennen om meer met ‘ondernemerschap’ als een bepaalde, creatieve attitude, bezig te zijn.
Ze gaf de zaal drie tips mee: 1. Ga en blijf goed in gesprek met de wethouder, maar denk ook wel aan de eigen positie van de bibliotheek (word niet alleen maar een uitvoeringsorganisatie van de gemeente). 2. Kijk bewust naar je omgeving en pas je daarop aan; Zwolle en Oss laten zien dat er verschillende oplossingen zijn. 3. Wees niet bang voor de toekomst, maar kijk waar je invloed op kunt hebben. Er is een overload aan informatie en goede gidsen zijn heel belangrijk; aan de door Wiersma genoemde ‘onbewuste onbekwaamheid’ is veel te doen.

Blinde vlekken
Bruno Verbergt, docent strategisch cultuurmanagement aan de Universiteit van Antwerpen, kwam met een Vlaamse blik op Nederlands bibliotheekwerk. Hij begon ermee te zeggen daar met jaloezie naar te kijken, aangezien de sector in Vlaanderen lang niet zo dynamisch is als in Nederland. Maar hij zag, daartoe uitgedaagd door Giep Hagoort, wel een paar Nederlandse blinde vlekken. De eerste was dat de vraag hoe je ondernemend kunt worden (als attitude) in Nederland heel snel wordt verschoven naar de vraag hoe je geld kunt verdienen. Het gaat er dan niet om hoe je je eigen doelen beter kunt bereiken, maar het lijkt wel of iedereen in Nederland gewoon rijk wil worden. Hij haalde Ramsey Nasr aan in diens NRC-artikel over rendementsdenken (pdf) en diens betoog dat juist ‘nutteloze vakken’ de beste bestuurders creëren.
De tweede door Hagoort genoemde blinde vlek was dat de eerste opdracht aan een bibliotheek moet zijn te dienen en niet om te verdienen. ‘We leven in een samenleving, niet in een economie.’
Als derde kwam hij met iets wat echt ondernemend zou kunnen zijn: los denken van de bibliotheek als gebouw of organisatie, maar die zien als ‘platform voor boeken’. En zoals Airbnb de hotels doet opschrikken door mensen en kamers met elkaar in contact te brengen, zou er ook een soort Airbnb voor mensen en boeken kunnen komen. Zijn slotstelling: je moet niet alleen ondernemend zijn, maar ook innemend: opzien naar mensen die belezen zijn.

Onderzoek Panteia
In opdracht van het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB), thans KB, heeft bureau Panteia onderzoek gedaan naar bezuinigingen en ondernemerschap in openbare bibliotheken. Het rapport (pdf) is 28 mei gepubliceerd op de KB-site. Onderzoeker Natasha Stroeker meldde alvast de voornaamste resultaten. In de periode 2012-2014 is er gemiddeld 6% bezuinigd, maar dat percentage zal in 2015-2016 naar verwachting veel hoger worden (gemiddeld 17%). De eigen inkomsten (lidmaatschap, boetes, andere bijdragen) liggen gemiddeld op 19%. Belangrijkste maatregelen om bezuinigingen op te vangen zijn: het  verminderen van het personeel in de frontoffice, samenwerking met andere instellingen, reductie van de collectie en hogere tarieven. Het begrip ‘cultureel ondernemerschap’ kan eng en breed worden opgevat. In enge zin gaat het puur om de financiën: meer eigen inkomsten. In brede zin gaat het om zaken als proactiviteit, risicobereidheid en innovativiteit. Ze verwees ook naar de nieuwe handreiking (pdf) van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (pagina 64) met vier pijlers: onderscheidend vermogen, maatschappelijke draagvlak, een ander verdienmodel en bestuur/bedrijfsvoering. Het blijkt dat 87% van de bibliotheken wel met cultureel ondernemerschap bezig is, waarvan driekwart vanwege de bezuinigingen. (Zie ook dit bericht)

Lastig
Beleidsambtenaar Daphne de Vries uit Zwolle liet zien hoe je als ambtenaar te maken krijgt met vragen uit de gemeenteraad over het nut van de besteding van subsidiegelden, hoe lastig het is duidelijke doelen te stellen en op één lijn te komen over de verschllende termen en begrippen die er zijn om resultaten te meten.

Balans
Uit de zes workshops in twee ronden bezocht Bibliotheekblad.nl de al genoemde van Roel Zuidhof en die van Mieke van der Linden, directeur van kinderopvangorganisatie Wasko in de Alblasserwaard en eerder directeur van De VAK, Centrum voor de Kunsten in Delft (dat samen zal gaan met DOK Delft). Haar onderwerp was: ‘Ondernemen: hoe doen andere sectoren het?’
Voor Van der Linden was een eyeopener, na haar studie MBA met als thema cultureel ondernemerschap, dat er balans moet zijn tussen extern en intern ondernemerschap. Niet alleen de directeur zijn die naar buiten gaat, maar ook doen aan empowerment van je eigen mensen. Het concurrende waardemodel van Quinn en Cameron had haar veel inzicht gegeven. Een manager moet er toch vooral zo veel mogelijk mee bezig zijn zichzelf overbodig te maken, om juist daarmee de organisatie meer ondernemend te maken.

Twee groepen ondernemers
In haar afsluitende en enthousiasmerende verhaal zei Annemarie van Gaal de vele ondernemers die zij ontmoet in twee groepen te kunnen indelen: degenen die zeer overtuigd zijn van hun eigen onderneming en hun markt en van de blijvende behoefte van die markt aan hun producten. Daarnaast een groep die niet zo heel overtuigd van zichzelf is, wel producten levert, maar zich ook graag laat verrassen door de marktvraag. Die laatste groep is beter geëquipeerd om veranderingen aan te kunnen dan de eerste. De meeste faillissementen vallen dan ook in de eerste groep. Van Gaal noemde dit de ‘passieval’: deze ondernemers waren heel gepassioneerd, maar daardoor minder flexibel. De tweede groep gaat meer op reis en omdat de werkconferentie ook als ‘een reis’ gebracht werd, horen bibliotheken bij de tweede groep, hoewel Van Gaal wel graag gewild had dat er meer deelnemers zouden zijn geweest.
Ze kwam met een voorbeeld van een jonge vrouw die na in een klein dorp een bakkerij en een supermarkt te hebben overgenomen daar met veel creativiteit en doorzettingsvermogen een geheel nieuw type supermarkt van wist te maken. Alle schappen werden de verantwoordelijkheid van regionale ondernemers, waarbij 25% van de opbrengst voor haar was en 75% voor die regionale ondernemers.

Van Gaal sloot af met de opmerking dat bibliotheken een groot netwerk en geoliede organisaties hebben en dat samenwerking noodzakelijk is.

De presentaties van de conferentie komen op Biebtobieb.

Tekst: Wim Keizer
Foto: Jos Uljee, Koninklijke Bibliotheek:
Astrid Vrolijk (l.) en Annemarie van Gaal (r.)




Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Vervolg op gastblogs: OCW wil streefwaarden bij KB-indicatoren Wim Keizer

Minister Van Engelshoven van OCW zal een reactie op het Beleidsplan 2019-2022 Werken met woorden van de Koninklijke Bibliotheek (KB) naar de KB sturen. Daarin gaat OCW in op de prestatie-indicatoren: de keus van de indicatoren en de gehanteerde streefwaarden. De door de KB in een apart bij het... Lees verder