HomeRubriekenArtikel
voetnoot

‘Het domste wat je kunt doen, is op je lauweren gaan rusten’

Eimer Wieldraaijer
05-11-2014
‘Het domste wat je kunt doen,  is op je lauweren gaan rusten’
De oplettende lezer van Bibliotheekblad zal het niet zijn ontgaan: twee jaar geleden gingen wij ook al langs bij de collega’s van de Anton-Saefkow-Bibliothek in Berlijn. Reden: deze openbare bibliotheek in de wijk Lichtenberg was, met name vanwege haar excellente resultaten op het gebied van leesbevordering, taalvaardigheid en inclusie door het Deutscher Bibliotheksverband (zeg maar: de tegenhanger van onze VOB) gekroond tot Bibliothek des Jahres 2011. Hoe hangt de vlag er nu bij in de Duitse hoofdstad?  Ook in Duitsland, de economische motor van Europa, begint het immers te sputteren.
Bezuinigingen, sluitingen, de Duitse bibliotheekwereld heeft er evenzeer mee te kampen als de omringende landen. En net als andere metropolen kent ook Berlijn zijn eigen dynamiek en problematiek. De wijk Lichtenberg, gelegen in het oosten van de stad, vormt daarop geen uitzondering. In totaal wonen er in het Verwaltungsbezirk, dat ruim 52 vierkante kilometer groot is, ruim 260.000 inwoners. Was de wijk in de DDR-tijd vooral berucht vanwege het daar gevestigde Stasi-hoofdkwartier; thans wordt goede sier gemaakt met het aanwezige Tierpark, het Duits-Russische museum Berlin-Karlshorst en niet te vergeten de Anton-Saefkow-Bibliothek, die te vinden is in een levendig winkelcentrum.

Wanneer we de bibliotheek drie jaar na het veroveren van de nationale titel bezoeken, valt vooral op dat deze bibliotheek niet in de prijzen kan zijn gevallen omwille van haar architectuur of inrichting, want sprankelend oogt het van buiten en van binnen allerminst. Tegelijkertijd valt op dat ook op een warme en zonnige nazomerdag als deze een flink aantal bezoekers de moeite heeft genomen om neer te strijken op de verouderde zitjes of gebruik te maken van de al even gedateerd ogende apparatuur. Kortom, Ze moeten nog steeds het een en ander goed doen, daar in Lichtenberg.

Christina Heese
Aan Leiterin Christina Heese de vraag hoe ze daarin slagen in deze tijden van krimp en aan te halen buikriemen. Maar om te beginnen leggen we haar de vraag voor welke gevolgen het landelijk kampioenschap heeft gehad voor de Anton-Saefkow-Bibliothek. Heese: ‘De verkiezing tot Bibliothek des Jahres in 2011 was vooral een aansporing om op de ingeslagen weg verder te gaan. We wilden minimaal het kwaliteitsniveau dat we in de loop der jaren bereikt hadden, handhaven. Dat klinkt weinig ambitieus, maar is het niet, als je bedenkt dat we ten gevolge van bezuinigingen afscheid hebben moeten nemen van meer dan de helft van onze medewerkers. Daarnaast hebben we ingezet op innovatie. We hebben e-readers aangeschaft, verzorgen maandelijks een informatief spreekuur over het gebruik daarvan en zijn overgegaan tot het aanbrengen van RFID-chips in al onze media om de invoering van Selbstverbuchung (automatische uitleen) te realiseren. Daarmee waren we voorloper in het Verbund der Öffentlichen Bibliotheken Berlins (VÖBB). Wat we bovendien hebben uitgebouwd, is onze educatieve dienstverlening. Richting onderwijs is ons aanbod verstevigd. Daartoe werken we onder meer samen met de Volkshochschule.’

Was er veel publiciteit na de winst in 2011? Heese: ‘Ja, maar wat ik nog belangrijker vind, is dat we veel nieuwe bezoekers naar de bibliotheek trokken. Collega’s van andere bibliotheken kwamen bij ons langs. We hebben de nodige rondleidingen georganiseerd, en dat loopt eigenlijk door tot op de dag van vandaag. Mede om die reden maken we als eerste bibliotheek in Berlijn voor presentaties en dergelijke sinds kort gebruik van een interactief digitaal whiteboard.’

In het Berlijnse stelsel is elk stadsdeel verantwoordelijk voor de eigen zelfstandige bibliotheekorganisatie. In tegenstellling tot een stad als Amsterdam kent men geen centrale vestiging. De wijk Lichtenberg wordt bediend door vier bibliotheken, waarvan de Anton-Saefkow-Bibliothek zich richt op een werkgebied van 60.000 inwoners. Ziet Heese het ontbreken van centrale regie als voordeel of als nadeel? ‘Dat vind ik een lastige vraag. Ik was al bibliothecaresse in de DDR-tijd. Toen was er wel een centrale vestiging, waar de lijnen werden uitgezet en initiatieven ontplooid, die vervolgens over de filialen werden uitgerold. Nu ligt de verantwoordelijkheid bij ons. Dat zelfstandig werken heeft voordelen, maar tegelijkertijd constateer ik dat het wiel op meerdere plaatsen wordt uitgevonden. Betere coördinatie is dan ook geboden. Waarbij ik direct aanteken dat er thans in diverse gremia gewerkt wordt aan het aanbrengen van meer structuur.’

Met uitzondering van de Vrijstaat Thüringen kennen de andere Duitse deelstaten geen bibliotheekwet. Elke gemeente staat het vrij al dan niet een openbare bibliotheek overeind te houden. In tijden van monetaire crisis wordt er dan algauw een greep gedaan in de pot culturele subsidies. Heese: ‘Dat leidt her en der tot sluitingen én tot creatieve invallen van bezorgde burgers. Op het eiland Rügen hebben de bewoners in de hoofdplaats Bergen (23.000 inwoners) bijvoorbeeld het benodigde geld bijeengebracht om met elkaar een prachtige mediatheek te kunnen openen toen de gemeente in gebreke bleef. In bepaalde stadsdelen van Berlijn gaan nog steeds veel vestigingen dicht. Wij hebben meteen na de Wende de klap gekregen, toen van een dozijn vestigingen in Lichtenberg de deur voorgoed op slot ging. Gelukkig blijven nieuwe sluitingen ons tot nu toe bespaard. Wel hebben we op personeelsgebied ingeleverd. In totaal heb ik nog slechts twee bibliothecarissen en zes assistenten in dienst. Met zo’n kleine groep de boel draaiende houden én uitbouwen is een helse klus. Zeker als je bedenkt dat ik twee jaar geleden nog vijf bibliothecarissen had. Zie de motivatie en innovatiedrang dan maar eens overeind te houden. Je kunt je werkproces steeds efficiënter proberen in te richten, maar op een gegeven moment is de rek er wel uit.’

Heese werkt al 35 jaar voor de Lichtenberger Bibliothek. Hoe kijkt ze terug op de Wende en het ineenstorten van de communistische heilstaat? ‘De veranderingen waren enorm. Om te beginnen zijn er, zoals gezegd, meteen veel bibliotheken gesloten. Alleen al in Lichtenberg waren dat twaalf veelal kleine bibliotheekjes dicht bij een school of bejaardenhuis. Voor de gebruikers was het een behoorlijke ommezwaai dat er nog slechts vier grotere vestigingen open bleven. We zijn toen een deel van ons publiek kwijtgeraakt. Mensen die afhaakten omdat de afstand tot de dichtstbijzijnde bibliotheek gewoon te groot werd. Internet en onze online diensten ondervangen dat probleem slechts gedeeltelijk. In de DDR-tijd moest er bij elke school een bibliotheek zijn en waren de scholieren verplicht daarvan gebruik te maken. Daar is geen kind slechter van geworden, als u het mij vraagt. Sinds de Wende is die vanzelfsprekendheid weggevallen. Wij moeten nu zelf de scholen enthousiasmeren om klassikaal de bibliotheek te bezoeken en dat lukt ons heel aardig. Dagelijks komen er vele klassen naar de bibliotheek en dat is goed. Om ouderen en andere groepen te trekken, organiseren we – met dank aan enkele sponsoren, waaronder grote bouwfirma’s – allerlei activiteiten. Vorig jaar waren dat er welgeteld 639 met in totaal 11.000 deelnemers. We kregen in 2012 ongeveer 140.000 bezoekers over de vloer en noteerden 355.000 uitleningen.’

En haar werk, in hoeverre is dat veranderd? Heese: ‘Mijn verantwoordelijkheden zijn nu groter en veelzijdiger. Vóór de Wende hoefde ik geen budget te bewaken, nu wel. Ik heb nu te maken met prestatieafspraken en wordt afgerekend op onze resultaten. In die zin ben ik veel meer ondernemer dan toen. Dat beschouw ik als vooruitgang. Het maakt dit werk spannender. Qua collectiebeleid, vraagt u? Wat er op de markt kwam, konden we vroeger kopen, maar wel met restricties.’ Verontschuldigend voegt ze eraan toe: ‘Niet dat het thans zo is dat we blindelings alles kopen wat er uit komt. Ook nu gelden er beperkingen, al was het maar budgettair.’

Was de wijk Lichtenberg in DDR-tijd vooral het woonoord van het geprivilegieerde partijkader, na de val van de Muur wordt het stadsdeel gekarakteriseerd door zijn multiculturele samenstelling en voortschrijdende verjonging. Heese: ‘Om die reden worden er nieuwe scholen gebouwd. Alleen vorig jaar al drie. Als bibliotheek spelen we natuurlijk op die trend in door steeds hechtere samenwerking met het onderwijs.’

Anton-Saefkow-Bibliothek


‘Waar we trots op zijn, is dat niet ons gebouw is gekozen als beste bibliotheek, maar onze werking. We hebben hier niet de modernste bibliotheek, maar wel een voorziening die door de wijkbewoners gezien wordt als dynamisch middelpunt van hun leefomgeving. Dat uit zich ook in onze collectie. In Lichtenberg wonen nog altijd veel Russen en dat zie je terug in ons media-aanbod. De jury schreef in haar rapport dat we alle bevolkings- en leeftijdsgroepen iets te bieden hebben en daar streven we ook bewust naar. Door onze inzet op het gebied van integratie en door onze rol binnen verschillende netwerken met een keur aan partners hebben we soms het idee dat het uitlenen van boeken bijzaak is geworden, maar dat is natuurlijk niet het geval. Wel is het zo dat we meer en meer functioneren als sociaal trefpunt. ’s Ochtends zitten hier gepensioneerden hun krantje te lezen, dan komen scholieren internetten, in de loop van de dag gevolgd door kleine zelfstandigen, die op spreekuur komen bij een ondernemer, en ten slotte zijn er volwassenen die ’s avonds deelnemen aan een activiteit. Leesbevordering is belangrijk als nooit tevoren, mede door de komst van migranten. Driekwart van de scholieren heeft het Duits niet als moedertaal. Dat is een enorme uitdaging voor ons, maar dat alles laat onverlet dat de functie van de bibliotheek zich steeds verder verbreedt. Ik zie de bibliotheek als open huis waar altijd van alles gebeurt. Niet voor niets hebben we  van alle bibliotheken in Berlijn de meest ruime openingstijden, namelijk 52 uur per week. En dat worden er binnenkort nog meer, zo hebben we besloten.’

Heese: ‘Het domste wat je kunt doen, is op je lauweren gaan rusten. Dingen kunnen altijd beter. Daarom kijken we ook doorlopend op internet wat andere bibliotheken aan het doen zijn. Zowel in het binnenland als in het buitenland. Beter goed gejat dan slecht bedacht. Wat ik als grootste uitdaging zie? Meegroeien met je omgeving. Stilstaan is geen optie. De bibliotheek onontbeerlijk maken, ook in het tweede decennium van deze digitale eeuw, dat is de klus die ons wacht. Dat vereist dat we de digitale ontwikkelingen op de voet volgen en inspelen op de kansen die dat biedt. Over de toekomst van de bibliotheek ben ik optimistisch. Wij zijn al zo vaak dood verklaard, maar ons valt telkens weer iets nieuws in. Deze bibliotheek wordt beter bezocht dan ooit, men maakt gebruik van ons nieuwste aanbod, waarom zou dat straks niet meer zo zijn? Ik haal mijn pensioen wel in deze toko en voor mijn opvolger geldt dat ongetwijfeld ook.’

Tekst en foto's: Eimer Wieldraaijer



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gastblog

Generatie Z in the library Anne-Katelijne Rotteveel

Jongeren en de bibliotheek. De bibliotheek wil wel, maar de jongeren net wat minder. Tenminste zo lijkt het. Eerst die vervelende millennials (geboren tussen 1980 en 2000) en nu generatie Z (geboren tussen 1995 en 2010). Uit onderzoek naar deze doelgroep blijkt dat ze heel visueel zijn ingesteld, 24/7 op... Lees verder