HomeRubriekenArtikel
voetnoot

E-books in Vlaanderen: meer evolutie dan revolutie

Elselien Dijkstra
08-05-2014
E-books in Vlaanderen: meer evolutie dan revolutie
Op 6 mei is de Vlaamse pilot ‘E-boeken in de bib’ van start gegaan en de uitgeverijen WPG en Lannoo Meulenhoff willen dit jaar beginnen met een streamingdienst voor e-books. Toch lijkt de introductie van het e-book in Vlaanderen en Nederland meer op een evolutie dan op een revolutie. Hoe komt dat? De Bibliotheek Gent organiseerde er op 24 april een debat over: ‘Digitale (r)evoluties. Over “barbaren” en een bibliotheek in transitie’. 
Zo’n zeventig toeschouwers namen tijdens het debat in Gent kennis van de kijk van drie mensen uit het boekenvak op de ontwikkelingen rond het e-book. Marc Reynebeau is een Vlaams auteur en journalist. Zijn boek Een geschiedenis van België is als e-book opgenomen in het aanbod van het proefproject ‘E-boeken in de bibliotheek’. Johan Delauré is bij Bibnet verantwoordelijk voor de pilot ‘E-boeken in de bibliotheek’. Nico Verplancke is archivaris bij VIAA, het Vlaams Instituut voor Archivering, en onderzoeker bij iMinds, een Vlaamse onderzoeksinstelling naar de effecten van digitalisering. VIAA en iMinds betrekken samen met Bibliotheek Gent eind 2015 de nieuwbouw aan De Krook.

Johan Delauré lijkt vooral de rechthebbenden (uitgevers en auteurs) te zien als de vertragende factor bij de verspreiding van e-books. Marc Reynebeau neemt het juist voor hen op. Volgens Nico Verplancke (VIAA, iMinds) hebben we de impact van e-books op de korte termijn gewoon onderschat.

Beeld Gents debat
Vlnr: Dominique Deckmyn, Johan Delauré, Nico Verplancke, Marc Reynebeau

Kip-ei

Er is een enorm verschil tussen de omvang van het aanbod aan e-books in de VS en dat in het Nederlandse taalgebied. In de VS beslaat de e-bookverkoop bijna 25% van de boekenmarkt, in België slechts 2% (in Nederland 4%). Hoe komt het dat België zo achterloopt op het gebied van e-books?
Aan het zogenoemde ‘kip-ei’-probleem kan het niet langer geweten worden. Met de komst van tablets is volgens Verplancke ‘een belangrijke randvoorwaarde voor e-books aanwezig. Uit de jaarlijkse Digimeter van iMinds blijkt dat 40% van de Vlamingen een tablet bezit. Maar de top 3 van het tabletgebruik zijn: het bezoeken van websites, sociale media en e-mail; lezen staat daar niet bij.’
Delauré noemt drie redenen waarom het succes van e-books in de VS zo groot is. ‘De VS is een groot land met weinig boekhandels, online bestellen is dus veel evidenter. Ten tweede zijn e-books en e-readers daar door grote multinationals, zoals Amazon, gelanceerd. Ten derde hebben uitgevers in de VS een veel grotere markt en daarmee zekerheid om uit de kosten te raken.’ Uitgevers in onze lage landen kampen met een kleine markt en hebben daardoor onvoldoende zekerheid dat ze hun investeringen in e-books weer terug zullen verdienen. Hij pleit voor overheidsmaatregelen om de digitale evolutie te ondersteunen.

Wonder
Als er dan meer tablets zijn en de ‘kip’ er dus is, waarom leggen de uitgevers dan nog steeds zo weinig ‘eieren’? Zijn ze bang? Delauré relativeert het protest van auteurs en uitgevers tegen het e-book door een vergelijking te maken met het verhaal van Jezus en de vijf broden en twee vissen. ‘Net als bij de vermenigvuldiging van Jezus’ broden, gaat het bij e-books niet om een creatie uit het niets, maar is het een “wonder” van digitale vermenigvuldiging. De vermenigvuldiging heeft geen enkel kwaliteitsverlies. De 5000ste lezer krijgt exact hetzelfde als de eerste lezer. Maar in het verhaal over Jezus hoor je nooit dat de bakkers en de vissers massaal in opstand kwamen wegens broodroof.’ 

Volgens Reynebeau vinden mensen e-books ten onrechte te duur en is het een misvatting dat digitaal alles gratis zou moeten zijn. ‘De kosten van boeken drukken zijn helemaal niet hoog, minder dan tien procent van de prijs. En de investering om content te genereren, de auteursrechten, blijft bestaan. Als ik niet betaald krijg, moet ik dan maar op Jezus gaan wachten voor mijn vissen?’

One copy
Waarom is er eigenlijk altijd sprake van ‘een probleem’ als het gaat over e-books en bibliotheken? Delauré denkt dat dit vooral komt door de bezorgdheid van de rechthebbenden over de vergoeding van hun intellectuele arbeid. ‘In de meeste landen is dit probleem opgelost door het uitleensysteem van papieren boeken over te nemen. One copy – one use, iedere titel kun je maar één keer tegelijkertijd uitlenen. Maar hierdoor verlies je de meerwaarde van het digitale en krijg je bizarre situaties waarin een bibliothecaris aan klanten moet uitleggen dat ze een digitaal boek niet kunnen lenen omdat het al uitgeleend is.’
Delauré legt uit waarin de Vlaamse pilot ‘E-boeken in de bib’ verschilt van vergelijkbare projecten rond het uitlenen van e-books door bibliotheken in andere landen. Vanaf 6 mei kunnen Vlaamse bibliotheekleden bij deelnemende bibliotheken drie e-books lenen voor vijf euro. ‘In bijvoorbeeld de VS en Duitsland betalen bibliotheken veel geld voor het one copy-systeem, omdat ze via dure ICT moeten achterhalen hoe vaak welke titel is uitgeleend. Wij besparen op die kosten, daarom kan er meer naar de rechthebbenden.’ Volgens hem wennen lezers door dit uitleenmodel ook aan het betalen voor e-books: een eis van de rechthebbenden.

Reynebeau stelt dat het leenrecht niet het probleem is, omdat de inkomsten uit het leenrecht niet veel voorstellen. Uitgevers missen inkomsten van de verkoop aan bibliotheken: ‘Van een fysiek boek koopt elke bibliotheek een exemplaar. Bij een digitale editie verkoopt een uitgever nog maar één exemplaar aan alle bibliotheken, in plaats van honderden.’

Rol bibliotheek
Is de rol van bibliotheken uitgespeeld met de komst van het e-book? Volgens Verplancke zal de rol van bibliotheken verschuiven naar het faciliteren van activiteiten, in plaats van puur en alleen het uitlenen van boeken. Hij ziet de rol van bibliotheken in het toegankelijk maken van informatie, bijvoorbeeld via een debat zoals vandaag, of door mensen samen te brengen rond gedeelde leeservaringen. ‘Nu is het boek nog de bindende factor, straks kan dat de ervaring van een digitaal boek zijn.’
Reynebeau ziet met name het toegankelijk maken van informatie als de centrale rol. Daarin ziet hij weinig verschil tussen fysieke en digitale boeken. ‘Net als bij alle boeken heb je bij e-books het probleem: vind ze maar eens terug. Bibliotheken moeten het aanbod toegankelijk maken. […] Het is geen kwestie van papier versus digitaal, maar een kwestie van hiërarchie aanbrengen in informatie.’

Tot slot de grote vraag of bibliotheken wel klaar zijn voor de digitale toekomst. Volgens Verplancke hebben mensen meestal de neiging om veranderingen op de korte termijn te overschatten. Maar, en wellicht is dat een waarschuwing voor de bibliotheken, mensen hebben volgens hem ook de neiging om de lange termijn te onderschatten. Verplancke: ‘Binnen tien tot vijftien jaar zal het bibliotheekwerk aanzienlijk veranderen. Bibliotheken zullen zich telkens mee moeten aanpassen om de democratische toegang tot informatie te waarborgen.’

Tekst: Elselien Dijkstra
Foto's met dank aan Bibliotheek Gent
 
Voor een sfeerbeeld van het debat, zie dit filmpje.
Zie dit filmpje voor de integrale weergave van het debat.



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Voorlezen heeft iets magisch Elvira Vis

Binnen mijn werk ben ik in contact met veel verschillende mensen; leerkrachten, vrijwilligers, ouders en hun kinderen, organisaties die ons financieel ondersteunen en welzijnsorganisaties. Het mooiste van dit contact is dat ik bij iedereen een schittering in de ogen zie zodra het woord... Lees verder