HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Jeugdhelden in alle soorten, maten en gewichten

Leo Willemse
23-01-2012
Jeugdhelden in alle soorten, maten en gewichten
Op 18 januari 2012 vond in de schouwburgzalen van Tilburg voor de 26ste keer het symposium over kinder- en jeugdliteratuur plaats. Het symposium, georganiseerd door de Universiteit van Tilburg, trok zo’n 175 deelnemers. Het programma is al jaren zeer gevarieerd en van hoog niveau en stond deze keer in het teken van helden, idolen en iconen.
Een unieke bijeenkomst: wetenschappers, bemiddelaars, auteurs en illustrators praten over thema's die te maken hebben met jeugdliteratuur en de praktijk van boekpromotie en leesbevordering. Bezoekers komen uit dezelfde hoek en onder hen veel jeugdbibliothecarissen. Al zag ik veel minder vakgenoten dan voorheen. Krijgt men minder snel toestemming om hierheen te gaan? Of merken we nu dat er minder jeugdbibliothecarissen zijn?

Op het programma stonden een plenaire lezing van auteur en illustrator Wim Hofman en twee optredens van in Tilburg gevestigde schrijvers, dichters en performers: een van vader en dochter Herman en Marieke Coenen en Sandra Coelers en een van Erik van Os. Daarnaast waren er vijftien lezingen, verdeeld over vijf thema’s gebaseerd op leeftijd en schooltype. Schrijfster Floortje Zwigtman sprak bijvoorbeeld over slechte helden en Maaike Meijer, hoogleraar Genderstudies in Maastricht, hield een lezing over popheldinnen. Uit de 15 presentaties moesten er drie worden gekozen, wat volgens dagvoorzitter Walter Beck ‘moed vereiste om knopen door te hakken’. Hoe moedig zou ik zijn? Na twee Gordiaanse knopen (thema’s: vmbo en 6-12 jaar) besloot ik me bij de laatste keuze te laten leiden door mijn luiheid en bleef ik na de informatieve lezing van Aad Meinderts over het Kinderboekenmuseum gewoon zitten. De beloning kwam met een geïnspireerde lezing van illustrator Ceseli Josephus Jitta.

Morele kant
‘Helden zijn er in soorten en maten, variërend van ontroerende antihelden tot superhelden die uitgroeien tot idolen of iconen’, stond in de uitnodiging. Grappig dat men eerst de antiheld noemt! De programmamakers wierpen een hele reeks vragen op, zoals: Wie zijn die helden uit de jeugdliteratuur? Met welk soort helden identificeert een jeugdig publiek zich het liefst: met dappere helden, of met helden op sokken, antihelden en zelfs schurkachtige helden? Zijn de favoriete helden nog steeds de boekenhelden, of veeleer de helden van de beeldcultuur? Wie waren de helden in de jeugdjaren van de volwassenen van nu? Vertonen helden in jeugdboeken en -media bepaalde onderscheidende kenmerken?

Arabist Walter Beck liet ons fijntjes weten dat de held van zijn jeugd, Richard Leeuwenhart, in de Arabische wereld zijn tegenhanger kent in de westerse erfvijand Saladin. Helden bij de een zijn schurken bij de ander. Wim Hofman diepte dit in zijn lezing 'Ze voeren ter zee in een zeef' flink uit. De omkering, het werken met antihelden, is bij Hofman een leidraad. Fraai zette hij uiteen hoe heldendom, van oudsher vastgeklonken aan begrippen als onverschrokken, moedig en wilskrachtig en vooral toegedicht aan mannen (zoals Richard Leeuwenhart), ook geldt voor tegenovergestelde begrippen als zachtmoedig, eenvoudig en mild (zoals Peerke Donders - we zijn tenslotte in Tilburg). ‘Al verdwijnen die mensen met die eigenschappen in het stof der geschiedenis.’ Uit al deze tegenstellingen blijft voor Hofman één onderscheidende factor over: heldendom kent altijd een morele kant, in weerwil van alles.

Kijkje in de keuken
De invulling van het vmbo-thema maakt mij altijd nieuwsgierig. De moeilijkste groep om waar dan ook bij te betrekken. Het succesvolle boek Helden! Mensen die de wereld mooier maakten, kreeg van de schrijfster zelf, Janny van der Molen, een enthousiasmerende behandeling. Een mooi kijkje in de keuken van de auteur, met een persoonlijke keuze voor de helden in haar boek. En waarom Obama erin moest: effectbejag van de uitgever. Maar zij kon niet duidelijk maken waarom zij in het vmbo-thema was geplaatst, want al haar presentaties heeft ze voor groepen 7/8 van basisscholen gehouden! Dat moet een volgende keer beter, die invulling.

Het kleinschalige optreden op het grote podium door auteur Herman, tekenares Marieke Coenen en zangeres Sandra Coelens over het maken en vastlopen en weer oppakken van een boek met illustraties duurde mij te lang. Anderen deelden mijn mening helemaal niet; ze vonden het treffend en prachtig gezongen (dat laatste klopt).

De presentatie van illustrator Ceseli Josephus Jitta was ontwapenend en bezield. ‘Ik kan alleen voor mezelf spreken’ en vervolgens gaf ze in een prachtig opgebouwd verhaal, met natuurlijk heel veel getekende voorbeelden, een overzicht van haar helden, die haar inspireerden tot haar mogelijke ‘heldendaden’. Zij zoekt naar een voor een prentenboekenillustrator bijna onmogelijke opgave: een niet-slaafse toepassing van de voorbeelden die ze ‘ontving’ van haar helden, zoals Howard Hodgkin en Pablo Picasso, maar ook sommige hoofdpersonen uit de Gouden Boekjesreeks Vrijheid van illustratie en verhaal.

Het afsluitende optreden van auteur-zanger Erik van Os, met zijn zoon op de piano, was ook een heldendaad. Echtgenote Elle van Lieshout was te ziek en zoon kon slechts (prima) werken door een flink aantal hoofdpijnpillen.

Gezicht
Alleen al om mensen als Hofman, Ceseli, Erik van Os en de Schuberts is de tocht naar Tilburg de moeite waard. Een wetenschapper mag dan een goed onderbouwd verhaal houden, zij geven die onderbouwing met hun unieke, artistieke inbreng een gezicht. En dat maakt de gesprekken achteraf veel levendiger.

Het volgende symposium is helaas pas in 2014.

Tekst: Leo Willemse

Foto Aad Meinderts: Gerrit Serné



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gastblog

Een legendarisch duo Jolanda Robben

Batman en Robin, Snip en Snap: er bestaan veel legendarische duo’s. En binnenkort gaat er weer een legendarisch duo de geschiedenisboeken in. De afgelopen negen jaar heb ik rondgestuiterd met mijn collega Wil de Jong-Vermeegen. Knabbel en Babbel… waar ik ging, was zij, en andersom. Ik de... Lees verder