HomeBeste BibliotheekVerkiezingNieuwsbericht
voetnoot
Vooruit naar vroeger
Hans Derks
24-11-2015
Onlangs bestond de Stichting Openbare Bibliotheek 's-Hertogenbosch honderd jaar. Directeur Hans Derks hield ter gelegenheid van het eeuwfeest een bijzondere toespraak, waarvan hier een verkorte versie.
Vooruit naar vroeger
Op 26 november 1915 opende in het pand De Lelie, direct naast het stadhuis van Den Bosch, de 'Openbare Leeszaal en Boekerij der Rooms Katholieke Leergangen'. Het was het eerste zichtbare resultaat van de oprichting van de stichting ‘Rooms Katholieke Openbare Leeszaal en Boekerij’ in juli van dat jaar. Dat zijn hele monden vol. Een eigenaardige combinatie ook wel, dat rooms-katholieke en dat openbare. Zit daar niet een tegenspraak in?

Eén van de drijvende krachten achter de oprichting van onze stichting was een pastoor, dat zal u niet verbazen. Deze pastoor, monseigneur Prinssen, ergerde zich groen en geel aan het boven de rivieren heersende beeld van het katholieke zuiden. Het beeld van de pastoor die het volk dom hield en de fabrieksdirecteur die het volk arm hield. De pastoor streefde naar niets minder dan emancipatie, verheffing, scholing en ontplooiing van de bevolking van het zeer katholieke ’s-Hertogenbosch. Als instrument daarvoor koos hij voor een leeszaal en boekerij. Dat is frappant, in die zin dat deze idealen, soms van nieuwe woorden voorzien, onze hervonden kernwaarden anno 2015 zijn. Om die reden heet het boek dat Denise de Costa naar aanleiding van ons jubileum schreef dan ook 100 jaar BiEB. Vooruit naar vroeger.

Vooruit naar vroeger is het thema geworden van dit eeuwfeest. Dat zorgt voor verwarring. Wat is dat nou voor een thema in een tijd waarin tenminste ‘innovatie’ en ‘ondernemerschap’ in elk beleidsstuk een aantal malen moeten voorkomen? Dat zal ik u vertellen. Wij willen niet op de top van een trend zitten maar aan het begin van een trend. Net als een surfer aan de voet van de golf. En die trend is onmiskenbaar de terugkeer naar onze kern, onze bron. Niet winkeltje spelen, maar bibliotheek zijn. Niet terugkeren naar het verleden, maar leren van het verleden om zo de toekomst te ontwikkelen.
Zoals gezegd, hebben wij Denise de Costa gevraagd een boek te schrijven. Een boek over onze reis door de tijd en met een blik op onze toekomst. Er zijn in dit boek twee zaken die ik zo opmerkelijk vind, dat ik ze met u wil delen. De eerste rode draad en absolute constante die door onze geschiedenis loopt, is geldgebrek. Het komt in elk tijdsgewricht terug. Geen geld voor kolen, gas en elektriciteit, geen geld voor collectie, geen geld voor personeel. Geen geld voor adequate huisvesting. Die rode draad loopt door de hele sector en ik zou ook niet anders willen; ik ben er zelfs trots op. Want geldgebrek ontstaat vooral ook door ambitie. Veel meer willen doen, de grenzen van je mogelijkheden opzoeken. Altijd die stap extra willen zetten. Dat vind ik zeer bewonderenswaardig. De publieke sector moet het hebben van dat idealisme, van dat voortdurend vooruit willen.
De tweede rode draad uit het boek is de turbulente start van deze stichting. In de eerste dertig jaar van haar bestaan maakte zij twee verwoestende wereldoorlogen en de eerste vernietigende mondiale economische crisis mee. Toen de stichting werd opgericht kon je aan onze zuidgrenzen het kanongebulder horen. Nederland ving in die tijd 100.000 Belgische oorlogsvluchtelingen op. Dat was net voor de Tweede Wereldoorlog wel anders. Toen probeerde de regering met alle middelen onze oostgrenzen te sluiten voor Joodse vluchtelingen, opgejaagd door de bruine horden. Niet onterecht vluchteling of gelukzoeker, zo zou later blijken. Ziet u parallellen? Zou een overwonnen economische crisis en ruimhartigheid voor vluchtelingen niet kunnen samengaan?

Terug naar het boek: over deze bibliotheek tijdens de Tweede Wereldoorlog bestaat het beeld dat wij toen wel heel erg op de hand van de bezetter waren. Maar toch zie ik nu, na het onderzoek door Denise de Costa, een genuanceerder beeld van mijn voorganger in die tijd ontstaan. Zeker, toen in het begin van de oorlog vanuit Den Haag werd bevolen bepaalde boeken uit de collectie te halen omdat ze onwelgevallig waren, antwoordde mijn voorganger met een hele lijst van boeken die volgens hem evenmin deugden. Zeker, eind 1940 werkte hij ook heel gehoorzaam mee aan een Ariërverklaring van alle medewerkers, bestuursleden en vrijwilligers. Maar je ziet dat zijn positie verschuift als de bezetter verdere maatregelen tegen joden begint af te kondigen. Een tijd lang kan hij nog schuilen achter de officiële lijn van de Kerk die antisemitisme door katholieke instellingen expliciet verbiedt. Hij hangt nog een bordje aan de deur met het opschrift ‘Toegang alleen voor Leden’. Uiteindelijk is er echter geen houden aan en tekent zich het absolute dieptepunt in onze geschiedenis af. Eind 1942 spijkert hij ook aan onze deur een bord met het opschrift: ‘Voor Joden verboden’. De bibliotheek is dan niet meer openbaar.

Als later de oekaze komt eveneens alle Russische en communistische lectuur te verwijderen, verzet hij zich opnieuw. Ik heb hier veel over lopen denken, de afgelopen tijd. Over dat bord, over mijn voorganger. Wat zou ik hebben gedaan, in zijn schoenen? De spreekwoordelijke burgemeester in oorlogstijd. Verantwoordelijkheid voor een gezin, voor zijn medewerkers. Een mensenleven was toen nog maar heel weinig waard. Gezag was nog gezag. Het is makkelijk oordelen en veroordelen vanaf een comfortabele designbank. Maar wat zou jij hebben gedaan? Wat zou ik hebben gedaan?
Ik spreek de hoop uit dat deze organisatie en degenen die voor haar verantwoordelijk zullen zijn de komende honderd jaar niet meer in zo’n situatie terechtkomen. Dat ook zij, gesteld voor keuzes, alles doen wat binnen hun vermogen ligt om deze bibliotheek openbaar te houden. Open en toegankelijk voor iedereen, zonder uitzondering.

Tekst:: Hans Derks
Foto: Gerrit Serné


Voor een videoregistratie van de feestrede van Hans Derks, zie hier.

In Bibliotheek Den Bosch is tot het eind van deze maand een expositie over Out-of-the-bieb te bezoeken, een project van de bibliotheken Den Bosch en Midden-Brabant, bkkc en Cubiss in het kader waarvan negen kunstenaars en ontwerpers op reis gingen op zoek naar ideeën voor, en goede voorbeelden van de bibliotheek van de toekomst. (Voor een impressie van de opening van de expositie, zie dit videoverslag.)
In
nummer 9/10 van Bibliotheekblad (verschijningsdatum 11 december) zal een uitgebreid artikel over Out-of-the-bieb verschijnen, alsmede een dubbelinterview met Hans Derks en Peter Kok over dit project.


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (1)

Irene Annegarn
8-12-2015 18:56
Dank voor het delen van deze tot mooie toespraak.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie