HomeRubriekenGastblogsBericht
voetnoot
Tralalabibliotheek en Letterbibliotheek
Wim Keizer
31-01-2014
Vrijwel iedereen zat bij de presentatie van dat rapport-Cohen weer vreselijk te hameren op die onverbrekelijke twee-eenheid tussen de fysieke en de digitale bibliotheek, maar dat lijkt vooral ingegeven door angst voor een onbekende, digitale toekomst. Zoals zo vaak was de wens de vader van de gedachte, maar had deze gedachte weinig met de realiteit te maken.
Tralalabibliotheek en Letterbibliotheek
Die realiteit is dat digitaal en fysiek ver van elkaar af staan, net zo ver als de maan van de zon of het rijk van de gemeente. Je kunt krampachtig proberen ze dichter bij elkaar te brengen, maar misschien is het wel veel handiger ze gewoon apart te behandelen.
Om dit duidelijk te maken en het onderscheid ook nuttig aan te wenden zou je in plaats van de begrippen 'digitaal' en 'fysiek' beter andere termen kunnen gebruiken. Deze termen hoeven niet helemaal parallel te lopen met het onderscheid digitaal/fysiek, maar voor driekwart is dat toch wel te regelen. We moeten dan kijken naar de toedeling van functies van de bibliotheek.

Vijf, vier of drie functies?
De Richtlijn voor basisbibliotheken (pdf) uit 2005 onderscheidt vijf kernfuncties: 'lezen en literatuur', 'ontwikkeling en educatie', 'kennis en informatie', 'kunst en cultuur' en 'ontmoeting en debat'. OCW heeft deze vijf functies nu overgenomen in de versie van het voorstel Stelselwet dat in januari naar de Tweede Kamer is gezonden

Een oude, globale indeling, meer gekoppeld aan activiteiten, bestaat uit vier hoofdfuncties: de uitleenfunctie (lending library), de raadpleegfunctie (reference library), de inlichtingen- en adviesfunctie (vragen beantwoorden en stimuleren van lezen, leren, zich informeren, cultuurparticipatie en debat) en de educatieve functie (ondersteuning onderwijs).

Een vroeger gehanteerde driedeling, simpeler en realistischer dan de twee eerder genoemde, is: recreatieve, informatieve en educatieve functie. We hebben het er liever niet over (de wethouder mocht eens subsidiebedenkingen hebben), maar de recreatieve functie is heel belangrijk. Dat zal nog veel duidelijker worden als we straks wekelijks kunnen beschikken over de openbare uitleengegevens van het Datawarehouse. De vraag is hoe we die belangrijke recreatieve functie het beste kunnen behouden. En daar nu zitten volgens mij mooie aanknopingspunten voor een taakverdeling tussen het rijk en de gemeenten (ondersteund door de provincies).

Groei-uitleenbibliotheek
Ik stel voor landelijk niet meer te spreken over 'de digitale bibliotheek', maar over 'de tralalabibliotheek'. Daar is er in Nederland maar één van. Deze bibliotheek is primair een traditionele groei-uitleenbibliotheek, maar dan met digitale boeken, vooral gericht op de recreatieve functie, waar het rijk veel waarde aan hecht. Immers, ook de publieke omroep wordt door het rijk gefinancierd en serieuze kwaliteitsmedia niet. Die moeten zichzelf ondernemend weten te redden (marktwerking in het kennisdomein). E-books hebben sowieso al meer een entertainmentkarakter (e-karakter) dan papieren boeken, ook door de voortdurende afleiding die tabletcomputers of andere devices te bieden hebben. Dat wordt sterker naarmate e-books meer verrijkt worden met plaatjes en bewegende beelden.
Marketing- en marcomdeskundigen van Bibliotheek.nl (straks het recreatieve onderdeel van de verder wetenschappelijke KB) zorgen op basis van een steeds verfijnder consumer insight voor een aanbod van e-content dat precies voldoet aan de behoeften van de consument, maar natuurlijk vooral ook aan de behoefte van de tralalabibliotheek om qua leners en uitleningen mooie groeicijfers te laten zien. Dan kunnen we blijven spreken van 'successen' en kunnen we trots op onszelf zijn.

Er is voor de e-books van de tralalabibliotheek geen door bibliothecarissen uitgevoerd collectiebeleid vanuit publieke waarden nodig, want er is een e-bookaanbod dat bepaald wordt door private uitgevers (private waarden). De digitale bibliotheek moet met die uitgevers afspraken maken om überhaupt e-books te mogen uitlenen. Alleen titels die voor uitgevers niet interessant genoeg zijn om zelf te verkopen of te verhuren, komen terecht in het aanbod van de tralalabibliotheek. Het wordt verder ook primair de bibliotheek voor de vluchtigheid en de one-liners. Dat is makkelijk te regelen door diensten flink te koppelen aan de sociale babbel-de-babbel-media. Aan de tralalabibliotheek zijn geen bibliothecarissen verbonden, maar marketing-, inkoop- , verhuur- en webmanagers. De commissie-Cohen stelde o.a. de vragen: 'Welke rol hebben bibliotheken in het verschaffen van toegang tot digitale bronnen van informatie en cultuur?' en 'Hoe verhoudt deze mogelijke rol zich tot die van private dienstenaanbieders en uitgevers?' In de afspraken tussen de tralalabibliotheek en de uitgevers zijn deze vragen opgelost.

Anti-trend-bibliotheek
Lokaal en regionaal spreken we in m’n voorstel niet meer over 'de fysieke bibliotheek', maar over 'de letterbibliotheek'. Elke grote gemeente of meerdere kleinere gemeenten omvattende regio heeft zo’n letterbibliotheek. Dit is de bibliotheek die gericht is op het tegengaan van verdere ontlezing, laaggeletterdheid, mediaonwetendheid, infantilisering en debilisering. Zij wordt betaald door gemeenten en ondersteund door provincies. De letterbibliotheek is een belangrijke samenwerkingspartner van gemeenten en scholen. Het programma 'de Bibliotheek op School' (dBos), waar een kwart tot een derde van het totale bibliotheekbudget voor nodig is om het goed te kunnen uitvoeren, heeft de hoogste prioriteit. De letterbibliotheek richt zich primair op aanleren van concentratie, doorzettingsvermogen en het inzicht dat informatie en kennis niet komen aanwaaien, maar grondig speurwerk vereisen, gevolgd door serieuze bestudering van teksten. 'Betrokkenheid' is een kernwoord. Dit is de anti-trend-bibliotheek: de bibliotheek voor de kennisverrijking en de studie. De door bibliothecarissen zorgvuldig samengestelde collecties zijn daarop afgestemd. Het rijk heeft een greep in de gemeentekas gedaan om meer geld te hebben voor de tralalabibliotheek, maar waar de gemeentelijke subsidies tekort schieten, moeten die saaie, maar uiterst nuttige letterbibliotheken zichzelf ondernemend weten te redden: dat is de overeenkomst tussen kwaliteitsmedia en letterbibliotheken. In de landelijke politiek scoor je veel beter met populair kortetermijnbeleid dan met de langere termijn. Dus laten we het langere-termijn-beleid aan de gemeenten over (dat kan er naast de nieuwe zorgtaken nog wel bij). Directeuren van letterbibliotheken voeren een niet aflatende lobby en wijzen op de grote maatschappelijke waarde van hun instellingen. Ze kunnen nu aanvoeren dat het rijk de recreatieve functie al centraal geregeld heeft. Maar ze zijn ook ondernemers zoals de commissie-Cohen het bedoeld heeft: ze zijn 'alert, creatief, hebben lef en overtuigingskracht, combineren inhoud met marketing en zoeken naar een inhoudelijk en financieel draagvlak voor hun organisatie en diensten. Zij maken een voortdurende geactualiseerde balans tussen vraaggerichte en aanbodgerichte producten.' Het komt dus helemaal goed met die letterbibliotheken, zij het dat de mazen van het netwerk vaak de schaal van de regio krijgen in plaats van de gemeente. Het voorstel-Stelselwet gaat daar ook alvast van uit.

Natuurlijk is de letterbibliotheek niet zuiver fysiek. De websites van de letterbibliotheken verwijzen naar betrouwbare, door onafhankelijke bibliothecarissen geselecteerde informatie op internet. Deze bibliothecarissen gaan nauw samenwerken met Wikipedia. De letterbibliotheek en de tralalabibliotheek zijn wel duidelijk te onderscheiden, maar niet helemaal te scheiden. Ook in de recreatieve functie was en is altijd wel iets, al is het maar een beetje, informatiefs en educatiefs te ontwaren ('levenslang spelend leren').

Ontsluiting digitaal en fysiek
De verbinding tussen de tralalabibliotheek en de letterbibliotheek ligt vooral in het IBL. Via de tralalabibliotheek is niet alleen entertainment-content (e-content) te raadplegen, maar om pragmatische redenen voorziet de centrale catalogus van de tralalabibliotheek naast de ontsluiting van e-content ook in de ontsluiting van stoffelijke materialen van de letterbibliotheken. Deze catalogus is uiteraard ook raadpleegbaar via de websites van de letterbibliotheken zelf. Die materialen kunnen op de websites van de tralalabibliotheek en van de letterbibliotheken worden aangevraagd en worden opgehaald in een letterbibliotheek.

Lidmaatschappen
Gebruikers die alleen maar gebruik willen maken van de e-content van de tralalabibliotheek hoeven absoluut niet verplicht te worden ook lid te worden van een letterbibliotheek, zoals het wetsvoorstel al regelt. Maar mensen die de centrale catalogus van de tralalabibliotheek (mede) willen gebruiken om er fysieke materialen mee aan te vragen uit een letterbibliotheek (op te halen in dezelfde of een andere letterbibliotheek) moeten wel zelf lid zijn van zo’n letterbibliotheek. Voor de hand ligt dan de letterbibliotheek in de woonplaats of -regio van de gebruiker, maar dat hoeft niet per se. Het mag gewoon de letterbibliotheek zijn die voor de gebruiker het makkelijkst en vaakst te bereiken is. De Nationale Bibliotheekpas voorziet erin dat materialen in verschillende bibliotheken kunnen worden geleend en teruggebracht.
Als er geen letterbibliotheek in de buurt is (wegbezuinigd in combinatie met tekort schietend ondernemerschap), kunnen de boeken ook thuisbezorgd worden (tegen betaling; ook meteen van de postzegels voor het terugsturen). Voor personen die de boeken thuis laten bezorgen of die alleen maar de e-content van de tralalabibliotheek willen gebruiken is geen landelijke pas nodig: inloggen gebeurt door middel van een gebruikersnaam en wachtwoord.

CBS-cijfers uitleningen
De KB handhaaft voor de tralalabibliotheek voor het CBS dezelfde gegevens zoals ze nu al jarenlang worden verzameld en gepubliceerd: de aantallen beschikbare e-books, leners en uitleningen. De hoop en verwachting is dat deze cijfers flink zullen stijgen.

CBS-cijfers volksverheffing
De VLB regelt voor de letterbibliotheken bij het CBS een apart hoofdstuk 'letterbibliotheken'. Daarin worden jaarlijks systematisch verzameld en gepubliceerd: aantal bezoekers, aantal scholen en leerlingen waaraan diensten zijn verleend (ingedeeld in schooltypen), aantal laaggeletterden die met letters in aanraking zijn gekomen en aantal personen van wie de mediaonwetendheid bestreden is. Het zal niet om spectaculaire cijfers gaan, maar er zijn en blijven naast consumenten ook nog betrokken burgers die kwaliteit belangrijker vinden dan kwantiteit. Bij die betrokken burgers zitten zelfs wethouders!

Slotvragen
Een eerste slotvraag is of het ook om te draaien is: een landelijke digitale letterbibliotheek gekoppeld aan de wetenschappelijke taken van de KB en lokale en regionale tralalabibliotheken met directeuren die daar speciaal geschikt voor zijn.
Helemaal onmogelijk is het misschien niet. De landelijke digitale letterbibliotheek kan afzien van een recreatieve functie en in het virtuele maatschappelijke hart van de lokale samenleving gaan zitten met massieve open online-cursussen geletterdheid en mediawijsheid. De lokale tralalabibliotheek kan proberen met een aanbod van marktgerichte recreatieve boeken en andere materialen, met frontale plaatsing op displays en een mooie, uitgekiende winkelinrichting, mensen naar binnen te lokken en vast te houden. Net als bij Bruna of net als bij het Zwolse Waanders-in-de-Broeren moet er wel veel meer geboden worden dan boeken: met boeken alleen redden we het echt niet meer.

Een tweede slotvraag is of we het, net als nu het geval is, toch niet doelbewust het beste allemaal door elkaar kunnen blijven laten lopen: vijf (5!) officiële kernfuncties die in de gepropageerde twee-eenheid fysiek/digitaal overal aangeboden kunnen worden. Verschillende boodschappen uitzenden die alle kanten opvliegen. De volkomen 'geïntegreerde bibliotheek', maar wel met angstvallige vermijding van het begrip 'recreatieve functie', dat echter in werkelijkheid overal door de kieren van de propaganda te voorschijn komt piepen.

Ik zou zeggen: erken het bestaan van de recreatieve functie. Het behoud ervan zonder dat deze functie alle andere functies aantast en uitholt is misschien toch het beste te regelen door mijn eerste voorstel: een zo duidelijk mogelijk onderscheid tussen één landelijke digitale tralalabibliotheek en een veelheid aan regionale letterbibliotheken.

Wim Keizer


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (1)

Wim Keizer
4-2-2014 13:55
Kringverwijzingen

Met links leggen kun je ook kringverwijzingen maken. Hieronder "linken" naar hierboven, waarin dan ook weer naar hier wordt gelinkt:
http://www.knvi.me/forum/topics/tralalabibliotheek-en-letterbibliotheek.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie