HomeRubriekenGastblogsBericht
voetnoot
De proposities, de prospects, de masterclasses en de paradigma’s
Wim Keizer
28-08-2013
´Digitale leden kunnen prospects zijn die vervolgens kunnen worden geïnteresseerd voor de verschillende (betaalde) proposities van de bibliotheek. Prospects kunnen (gratis) diensten aangeboden krijgen om de relatie tussen bibliotheek en gebruiker tot stand te brengen en te ontwikkelen.´
De proposities, de prospects, de masterclasses en de paradigma’s
Dit proza las ik in een concept-notitie van een werkgroepje ´Nationale Bibliotheekpas´ over fysiek en digitaal bibliotheeklidmaatschap. Er zijn veel marketingmensen in het openbare bibliotheekwerk gekomen en dat zullen we taalkundig weten ook. De notitie bevat overigens wel de verstandige aanbeveling te stoppen met praten en schrijven over deze typen lidmaatschappen, maar het te hebben over onbetaalde en betaalde dienstverlening, of deze nu fysiek en/of digitaal is. Zoals we weten is de Nationale Bibliotheekpas, samen met de Nationale Bibliotheek Catalogus en de Nationale B-reader, een Sleutelproject Open Deuren in de branchestrategie ´De Bibliotheek levert waarde´ (pdf) van de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB).

Dagtaak
Welke proposities willen en kunnen openbare bibliotheken hun klanten en prospects aanbieden? Of bestaan er ook nog bibliotheken die liever publieke dienstverlening blijven bieden aan hun burgers? Er zijn inmiddels al heel wat mensen die er een dagtaak aan hebben: niet aan de proposities en de dienstverlening zelf, maar aan de advisering over de vraag wat bibliotheken aan wie moeten en kunnen bieden en wie ervoor betaalt. Het regent goedbedoelde tips, in de vorm van adviezen, cursussen, masterclasses en wat je allemaal nog meer hebt. En natuurlijk moet de bibliotheek daarbij ondernemender worden. Maar dezelfde typen ondernemers die de masterclasses verzorgen, adviseren vaak de volgende dag met groot gemak gemeenten hoe die het beste flink kunnen bezuinigen op o.a. openbare bibliotheken. Je bent ondernemer of je bent het niet.

Paradigmaverschuivingen

Er zijn veel managers en programmamanagers in het openbare bibliotheekwerk gekomen en ook dat zullen we taalkundig weten. 'De bibliotheek staat midden in een complex veld van veranderingen en paradigmaverschuivingen. Hierbij gaat het om een overgang naar andere percepties en gedragingen van burgers, klanten, nieuwe vormen van informatieverwerking, organiseren, werken, leren, communiceren en samenleven.' Dat lees ik in een brief van Coen van Hoogdalem, programmamanager branchestrategie bij de VOB, aan de leden van de VOB. Het onderwerp is 'De bibliotheek onderneemt'. De VOB biedt de leden een vierdelige cyclus masterclasses aan voor € 2995,-- per deelnemer. De bedoeling is de bibliotheken te ondersteunen om de rol van 'spelmaker' in plaats van 'speelbal' op zich te nemen in de nieuwe werkelijkheid. Het blikveld moet blijvend verruimd worden, ofwel: 'innovatief ondernemen!'
'Bestaande opvattingen komen in beweging' en er worden relevante issues geagendeerd, met ook nog praktijkbezoeken aan inspirerende locaties. Genoemd worden Villa Augustus (combinatie hotel-, winkel- en restaurantfuncties met eigen, biologisch geteelde ingrediënten), De Efteling (heeft zich ontwikkeld van productgericht tot klantgericht) en het Van Gogh Museum. 'Het museum is erin geslaagd waarde te realiseren, waartoe de schilder Van Gogh helaas niet in staat bleek', zegt de VOB.

Maatschappelijk ondernemen
Er zijn in de dikke korst rondom openbaar bibliotheekwerk nog meer ondernemende typen met masterclasses dan degenen die door de VOB worden ingeschakeld.
Hans Veen van Acta-Advies en Peter van Eijk van PBF Innovatie bieden een masterclass 'Maatschappelijk Ondernemen' aan. Vier dagdelen op twee data. Kosten € 950,-- per deelnemer. Veen was zo alert de masterclass verpakt als blogbijdrage ook op het kennisnetwerk Open Bibliotheken aan te kondigen. Voor bezuinigingen voeren gemeenten volgens Veen allerlei half begrepen trends, principes en regels aan, zoals digitalisering, ontlezing, profijtbeginsel, geen wettelijke plicht, vrijwilligers en de doe-democratie.
Je vraagt je natuurlijk af welke bureaus gemeenten ondersteunen om al die trends beter te kunnen begrijpen.

David Lankes
In plaats van naar een masterclass te gaan, kun je ook gratis en voor niks op het blog van Erna Winters, directeur Bibliotheek Kennemerwaard, informatie lezen uit de masterclass 'New Librarianship' van de Amerikaanse bibliotheekprofessor David Lankes. Kern: jezelf ten dienste stellen van de maatschappij. Deze helpen een betere samenleving te worden. Niet alleen de bestaande dienstverlening verbeteren, maar ook de burgers voor wie bibliotheken werken datgene bieden wat ze niet verwachten, maar wel willen.
Winters probeert de inzichten van Lankes daadwerkelijk toe te passen in haar werkgebied (regio Alkmaar). Dat wil ze dan ook nog doen met zo veel mogelijk invisible leadership! Laat ik nou net toevallig dezelfde ochtend dat ik haar blog las onder het kopje 'In praise of laziness' in de wekelijkse managementcolumn van Schumpeter in The Economist van 17-23 augustus lezen dat managers moeten leren minder te doen in plaats van steeds meer. Er is te veel 'leaning in' en te weinig 'leaning back', vindt Schumpeter: 'The most obvious beneficiaries of leaning back would be creative workers—the very people who are supposed to be at the heart of the modern economy. In the early 1990s Mihaly Csikszentmihalyi, a psychologist, asked 275 creative types if he could interview them for a book he was writing. A third did not bother to reply at all and another third refused to take part. Peter Drucker, a management guru, summed up the mood of the refuseniks: “One of the secrets of productivity is to have a very big waste-paper basket to take care of all invitations such as yours.” Creative people’s most important resource is their time—particularly big chunks of uninterrupted time—and their biggest enemies are those who try to nibble away at it with e-mails or meetings. Indeed, creative people may be at their most productive when, to the manager’s untutored eye, they appear to be doing nothing.”

Horecadiploma
In de jaren 1986 tot en met 1988 had ik de column 'Spotter' in het maandblad Bibliotheek & Samenleving (de voorganger van Bibliotheekblad). Sindsdien heb ik de rol van waarnemer en bespotter van moderne verschijnselen met vaak een raar taalgebruik nooit meer opgegeven, zij het niet alleen in de vorm van columns. In de jaren tachtig hadden we nog geen web en dus geen blogs.
In de tweede Spotter, die van februari 1986, maakte ik melding van de komst van belevenisbibliotheken die op belevenisboekhandels willen lijken, met uitnodigende boekenmolens, eigentijdse displays vol videobanden en belevenisruimten met een koffieshop. Ik eindigde met: 'Wie in het bibliotheekvak toekomstgericht bezig wil zijn, moet een horecadiploma halen. Dan kan hij straks professioneel aan de slag in de koffieshop van de belevenisruimte van de openbare bibliotheek.'

Hiermee was ik m’n tijd ver vooruit, want één ding is anno 2013 volstrekt duidelijk: met boeken alleen kom je er niet. Dat wordt ook de rode draad van alle masterclasses. Ik voorspel dat in al die classes zal worden aanbevolen niet alleen een koffieshop, maar een heel restaurant naast de boeken, kranten en tijdschriften in te richten. Daar hoef je heus niet voor naar Villa Augustus of de OBA te gaan. NRC Handelsblad deed de OBA na op het Amsterdamse Rokin. De krant doet er ook debatavonden bij. En waarom geen concerten? Vergeet vooral de wijnen niet.

Waanders In de Broeren
Ik ben geboren en getogen in een dorp in de buurt van Zwolle. Die stad was voor ons gezin 'de stad' en de Zwolsche Courant 'de krant'. In Zwolle kon je naar de warenhuizen en goede boekhandels die ons dorp niet had. In Zwolle heb ik ook de HBS gedaan en daar ben ik m’n werkzame leven begonnen, als leerling-journalist bij 'de krant'. Het spreekt dus vanzelf dat ik met iets meer dan gewone interesse het interview met boekhandelaar/uitgever Wim Waanders in Boekblad nr. 8/2013 las over zijn nieuwe boekhandel in de oude Zwolse Broerenkerk, ofwel 'Waanders In de Broeren'. Met de slagzin: “Meer dan boeken!”
De kop van het interview is: “Kom op! Niet bij de pakken neer gaan zitten!”. Ik citeer een paar andere uitspraken.
'Het boek is een bijzonder product, het leent zich ervoor om het in een ambiance te presenteren waar het zich onderscheidt.'
'Of het de tand des tijds kan doorstaan weet ik niet, maar mij zal deze winkel wel overleven. Gezien mijn leeftijd – ik ben nu 69 – kun je zeggen dat de horizon tamelijk dichtbij is.'
'In Polare Maastricht, voorheen Selexyz Dominicanen, staat een heel hoge boekenkast als inbouw. Bij ons is de hoogbouw méér dan een boekenkast. We hebben het geheel zo universeel gemaakt dat je het binnen een week tot modezaak of supermarkt kunt ombouwen.”
'Sommige medewerkers zeiden: Waarom moet dat nou, dat loslaten van uitsluitend boeken? Maar ik vind dat in het vak nogal wat mensen met hun rug naar de toekomst staan. Wij hebben het assortiment opengebroken. Het is echt anders dan bij collega’s. Wij hebben een breder nevenaanbod: niet alleen schrijfwaren en muziek, maar ook wijn en andere producten. Mijn dochter Ellen is verantwoordelijk voor de non-books. Zij is nieuw in de firma, heeft Hotelschool gedaan en is nu bezig om een visie op het assortiment te ontwikkelen.'
'De horeca is veel uitgebreider dan in eerste instantie de bedoeling was. We hebben binnen 120 zitplaatsen en buiten 100. Dat is veel hoor, 220 couverts! Ik vind de grote rol van de horeca niet zo’n bezwaar, dat is een deel van het verdienmodel.'
'Ik heb er primair voor gekozen de winkel neer te zetten. De website zie ik als aanvullend op wat ik hier doe. Volgens mij werkt een webwinkel met alleen boeken niet meer. Uitgaande van de winkel bouwen we de website op. Dat komt in september. Het Nederlands Philharmonisch Orkest wil hier spelen. Er komt een debatcentrum met de Hogescholen. We gaan de concerten en debatten via webcasting uitzenden.'
'Ik vind alles wat met internet te maken heeft nog steeds een hyperig karakter hebben. Ik zie ook een soort vermoeidheid. Mensen raken de weg kwijt, ze krijgen te veel informatie, gaan weer gerichter op zoek naar informatie. Als alles zo massaal wordt, dan ontstaan er weer kleinschalige initiatieven. Mensen staan de hele dag door digitaal met elkaar in contact, maar vereenzamen ook. Ik denk dat het echte contact wel weer terugkomt. Dat is wat ik hier ook probeer te bewerkstelligen: ontmoeten.'

Werelden
Waanders heeft voor de indeling van de winkel in 'werelden' de oud-reclameman Paul Mertz gevraagd, die ooit onder meer het woord 'vlaflip' bedacht. Werelden in de winkel zijn: 'Willen weten' (non-fictie), 'Wat woorden kunnen' (literatuur en poëzie), 'Lekker binnen' (kookboeken en boeken over woninginrichting en wijnen en serviesgoed), 'Smaak in de Broeren' (horeca), 'Lekker buiten' (reizen en cultuur), 'Uit de kunst' (kunstboeken en design art), 'Lust voor het oor' (muziek), 'Lang geleden, kort geleden' (geschiedenisboeken en biografieën) en 'Jong' (jongerenboeken en speelgoed).

Multichannel-retailen
In hetzelfde Boekblad een interview met Bruna-directeur Peter Brouwer onder de kop 'Bruna gaat miljoenen euro’s in de toekomst investeren'.
'Je niet gek laten maken door de waan van de dag, dat is de kunst,' zegt Brouwer. Hoe doet hij dat? Daar komt nog niet heel veel van naar buiten, maar wel: 'We moeten nog sterker naar een 24/7-merkervaring. Daarvoor hebben we zowel de fysieke winkels nodig als de digitale omgeving' en 'Multichannel-retailen wordt de nieuwe hygiëneregel'.
Bruna is gestart met de verkoop van e-books via de BrunaTablisto. Een B-reader is er dus al. Daarmee kan de consument overal ter wereld boeken kopen en lezen op z’n eigen tablet. En papieren boeken bestellen en laten bezorgen of komen ophalen in een Brunawinkel. 'Wil je overleven dan moet je de spelregels en de wensen van de klant volgen', zegt Brouwer. 'Ook Bruna zal de komende maanden toegaan naar een totale integratie van de off- en onlinewereld.'

Wat nu?
En wat nu? Waanders en Bruna volgen, of geheel eigen, echt originele paradigma’s kiezen? Het zuidelijk van Zwolle aan de IJssel gelegen Zutphen kan gauw klaar zijn: de bibliotheek zit al in de plaatselijke Broederenkerk, hoewel de gemeente snode vertrekplannen had die niet zijn doorgegaan.

'Het museum is erin geslaagd waarde te realiseren, waartoe de schilder Van Gogh helaas niet in staat bleek', zegt de VOB over het Van Gogh Museum. Wat kunnen we daarvan leren? Van Gogh lijkt wel een bibliothecaris. Ik hoor al ruim dertig jaar dat 'we' ondernemender moeten worden en van productgerichtheid moeten overgaan naar klantgerichtheid. Al die dertig jaren zijn bestaande managersopvattingen dus niet in beweging gekomen. Over paradigmaverschuivingen gesproken! Kan werkelijk niemand een ander nieuw paradigma verzinnen dan dat we 'ondernemender' moeten worden? Was Van Gogh zo’n goede schilder geworden als hij tegelijk ook nog ondernemer had moeten zijn? Volgens mij was Van Gogh totaal niet klantgericht, maar volkomen schilderijgericht. Zonder Van Gogh was er helemaal geen Van Gogh Museum gekomen om waarde te realiseren. Dus zou ik die masterclasses willen meegeven: maak duidelijk onderscheid tussen de vakmensen die het inhoudelijk moeten waarmaken en de mensen die een realistisch verdienmodel kiezen en handhaven en bedenk daarbij ook of je primair in het publieke domein wilt blijven of naar het commerciële domein wilt gaan. Of voor mijn part een mix, als je daar helder over denkt te kunnen communiceren.
En denk ook aan Waanders: als het onverhoopt nodig is en Paul Schnabel, oud-directeur Sociaal en Cultureel Planbureau, gelijk krijgt dat de bibliotheek haar langste tijd gehad heeft, moet je van een bibliotheekgebouw binnen een week iets anders kunnen maken.


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (5)

Nanno Nanninga
30-8-2013 08:51
Wim Keizer, onze nationlale bibliotheekschrijver en (re)producent van nog meer nieuwe meningen!
Wim Keizer
31-8-2013 14:21
Bedankt voor de attendering, Nanno, ik herken me hierin ;-).

Sinds 1980, al voor ik een baan in het openbare bibliotheekwerk vond, schrijf ik voor Bibliotheek & Samenleving, gevolgd door Bibliotheekblad(.nl). Er wordt ook voor de papieren uitgaven gewerkt aan digitale ontsluiting.

In 2001 begon ik met een maandelijkse nieuwsbrief, in 2011 gevolgd door het attenderingsbulletin WWW. Alle nummers zijn hier te vinden: http://www.bibliotheekblad.nl/nieuws/nieuwsbrief.

Inderdaad (re)produceer ik meningen, ook nieuwe. Er zijn interessante meningen en minder interessante, er zijn goed geschreven meningen en minder goed geschreven.
De meningen van Erna Winters, Schumpeter en Wim Waanders vind ik interessant en goed geschreven genoeg - of beschreven, in het geval van Waanders - om ze onder de aandacht te brengen van de lezers van Bibliotheekblad.nl en WWW.

Een belangrijk vraagstuk is wel of de masterclasses ook leiden tot paradigmaverschuivingen (http://nl.wikipedia.org/wiki/Paradigmaverschuiving) en nieuwe paradigma’s (http://nl.wikipedia.org/wiki/Paradigma_(wetenschapsfilosofie) ) op het gebied van het openbare bibliotheekwerk.

CAO-onderhandelaar Nanno wil artikel 48 van de CAO (over vrijwilligers-inzet) wel moderniseren, maar het verdringingsprincipe handhaven (http://www.bibliotheekblad.nl/rubrieken/peiling/item/1000000036). Dit klinkt nog als denken binnen een bestaand paradigma. Nu ken ik collega’s van hem die toe zijn aan een nieuw paradigma op dit vlak (en andere vlakken), zoals ook bleek uit artikelen in Bibliotheekblad 7 en 8/2013.

In juni 2009 stelde de AbvaKabo in het rapport ”Van vak naar baan” vast dat het vak van bibliothecaris is veranderd in een diffuus geheel van functies. Ik heb niet de indruk dat daaruit al weer een nieuw, duidelijk vak aan het oprijzen is, zoals overigens ook niet in de journalistiek (met net als in het openbare bibliotheekwerk tal van vertrekregelingen en ontslagen) het geval is.

Iets anders: Peter van Eijk vulde z’n masterclass-collega Hans Veen aan met bijgaande blogpost: http://bibliotheek20.ning.com/profiles/blogs/ontwrichtende-vernieuwing-vraagt-nu-om-een-response?xg_source=activity.
Toch mooi dat bibliotheekdirecteuren, of ze nu wel of niet serieus zoeken naar nieuwe paradigma’s, keuzes kunnen maken bij het volgen van masterclasses.
Wim Keizer
31-8-2013 14:36
Het linkje naar paradigma (Wikipedia) werkt niet goed omdat het haakje meteen achter "wetenschapsfilosofie" niet rood wil worden.
Maar je kunt binnen "paradigmaverschuiving" ook clicken op paradigma.
(Verder met dank aan FMA-filosofiedocent Johan Kuin die me ooit wees op Thomas Kuhn en The structure of scientific revolutions).
Nanno Nanninga
3-9-2013 10:47
Soms is er niets mis met een bestaand paradigma en is een paradigmashift geen verbetering. Oftewel: soms is een bepaalde zienswijze oud, maar nog niet versleten. En als het over artikel 48 van de CAO gaat: Collega's, kom naar de ledenbijeenkomsten op 19 (Zwolle), 24 (Utrecht) en 26 (Eindhoven) september en geef de werkgeversdelegatie CAO overleg input!

Nanno
Wim Keizer
4-9-2013 16:00
Net als Nanno denk ook ik dat je niet te snel van paradigma moet wisselen. En paradigma’s kunnen ook naast elkaar bestaan, zoals Wikipedia over Thomas Kuhn aangeeft: “Een paradigmawisseling betekende voor Kuhn overigens niet dat er een beter, vooruitgegaan paradigma voor het oude in de plaats was gekomen. Hij stelt dat alle paradigma's aan elkaar gelijk staan, omdat je denkkader bij deze wisseling zo erg verandert dat de wereld er onvergelijkbaar anders uitziet. En omdat de dingen onvergelijkbaar anders zijn, is het ene paradigma niet beter dan het andere. Het is dus belangrijk dat er niet zozeer minderwaardige paradigma's zijn, maar simpelweg alleen verschillende paradigma's.”

Niet sprekend over wetenschap, maar over openbaar bibliotheekwerk denk ik dat verschillende zienswijzen (“paradigma’s”) vooral een kwestie zijn van politieke opvattingen. Zie ook:
http://www.bibliotheekblad.nl/rubrieken/gastblogs/bericht/1000002917  (onder “de vierde context”).

Waar hebben we het eigenlijk over als we spreken over paradigmaverschuivingen?
Voor bibliotheekwerk kan ik er minstens drie bedenken:
1. De openbare bibliotheek is geen collectieve voorziening meer, te betalen uit publieke middelen, met dienstverlening voor de burgers als leden van de samenleving, maar een ondernemend bedrijf dat zich richt op individuele klanten en instellingen en zich naast een beetje overheidssubsidie inkomsten verwerft uit leveren van aantrekkelijke diensten en producten aan individuele en institutionele afnemers.
2. De bibliotheek is geen instelling meer die zich primair richt op educatieve en informatieve doelen, maar op het bieden van entertainment in de vorm van fysieke en digitale content die, op basis van “consumer insights”, de consumenten graag willen afnemen.
3. Het vak van “bibliothecaris” is veranderd in een diffuus geheel van functies en dus overbodig geworden. Er zijn nieuwe beroepsbeoefenaren gekomen of nog in opkomst, vaak gekoppeld aan internetkennis en -vaardigheden en/of horecakennis en -vaardigheden, die, samen met de inzet van vrijwilligers op velerlei terreinen, voorzien in de arbeidsmarktbehoeften van innovatieve en ondernemende bibliotheekbedrijven.

Nanno roept zijn collega-directeuren/werkgevers op naar de “ledenbijeenkomsten” over de CAO te komen. Die zijn bedoeld voor de vertegenwoordigers van de VOB-ledeninstellingen als werkgever.
Ik roep bibliothecarissen en andere professionals, werkzaam in openbare bibliotheken, op ook input te leveren (bij je eigen werkgever, bij je vakbond, op sociale media of hier) als het gaat om discussies over de vraag met welke paradigma’s (politieke opvattingen) “we” het beste af zijn.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie