HomeRubriekenGastblogsBericht
voetnoot
Toekomstveteraan
Rob Bruijnzeels
16-10-2012
Ik vier deze maand mijn 12½-jarig jubileum. Vroeger heette zoiets een koperen jubileum. Maar koper was nog niets waard, halverwege het jaar 2000, toen het allemaal begon: de toekomst. Ik werkte bij de Provinciale Bibliotheek Centrale (PBC) voor Noord-Brabant en wij hadden een feestje te vieren: wij bestonden 40 jaar. En omdat ik zelf slechte ervaringen had met verjaardagsfeestjes van 40-jarigen (iedereen is dan melancholiek, vindt zichzelf ineens oud en kijkt terug op een mislukt leven: is that all there is?) stelde ik voor om een feestje te organiseren waarbij we 40 jaar vooruit gingen kijken. Het was het begin van het project Bibliotheken 2040, een wonderbaarlijk en inspirerend avontuur waarin wij de toekomst van de openbare bibliotheek op allerlei manieren verkenden.  
Toekomstveteraan
Het was een project, waarbij de fantasie centraal stond en de deuren open werden gezet voor iedereen die de openbare bibliotheek een goed hart toedraagt: architecten, ontwerpers, kinderen, wetenschappers, kunstenaars, schrijvers, etc. Met hen realiseerden wij zeven toekomstbibliotheken, die toen nog min of meer utopisch en onwaarschijnlijk waren. Alleen maar een mooie droom?  

Nee dus! Een aantal daarvan is – weliswaar in een andere vorm – werkelijkheid geworden. Hotel Alfabet (een ‘dedicated’ bibliotheek in een groot familiehotel en ontworpen door Joost Swarte) was de eerste openbare 24/7-bibliotheek op iemand anders ‘privé-territorium’ en werd een voorloper van de plug-in bibliotheek of de Schipholbibliotheek. De Partizanenbibliotheek (een bibliotheek geheel ontworpen door kinderen) kreeg een logisch vervolg in de Bibliotheek van de 100 talenten, inmiddels succesvol toegepast in vele jeugdbibliotheken en wie goed kijkt naar de spectaculaire, nieuwe bibliotheek in Spijkenisse, ziet hoe schatplichtig die is aan de Brabantbibliotheek van architect Winy Maas van MVRDV. Kortom: wat begint als een droom, wordt vroeg of laat werkelijkheid. Wilt u dat allemaal nog eens nalezen: gelukkig hebben we het boek nog en als het om de een of andere schandalige manier niet meer in uw collectie te vinden is, dan is er gelukkig de B-reader versie (PDF)

Voor mij was Bibliotheken 2040 het begin van een 12½-jarige periode, waarin ik steeds bezig ben geweest met de toekomst van de openbare bibliotheek. Een boeiende tijd, die mij leerde dat de toekomst van de bibliotheek je niet als een natuurramp overkomt, maar dat je die samen met anderen moet creëren en vormgeven. De toekomst voorspel je niet; die maak je zelf!

Er is natuurlijk veel veranderd sinds 2000 en het zou geen slecht idee zijn om nu een vervolgproject te beginnen. Zo’n ‘sequel’ levert volgens mij weer nieuwe en andere ideeën op, die ook werkelijkheid kunnen worden. We maken dan echt ruimte voor risicovolle exploratie in plaats van de veiligheid van in beton gegoten formats, formules, beleidskaders en structuren. Het zijn de bomen waardoor je het bos niet meer ziet en die een dodelijke uitwerking hebben op de creativiteit van bibliothecarissen en de betrokkenheid van bibliotheekgebruikers. Het is nu – met 12 ½ jaar praktijkervaring met de toekomst – mijn overtuiging dat die creativiteit en betrokkenheid ons zullen helpen om echt verder te komen.
Wij staan namelijk aan het begin van een belangrijke transitie: het klassieke bibliotheekmodel uit de eerste helft van de twintigste eeuw maakt plaats voor geheel nieuwe vormen van eigentijds bibliotheekwerk. Je zou ook kunnen zeggen dat wij ons bevinden in het laatste stadium van een oude product life cycle: de decline. Het wordt dus hoog tijd om een begin te maken met een nieuwe product life cycle in plaats van alleen maar proberen om het nog een tijdje uit te zingen met die oude....

Dus aan de slag met de toekomst! En sommige goede dingen uit het verleden nemen wij natuurlijk mee, met als nummer één met stip onze maatschappelijke en lokale verankering. Want als wij die navelstreng doorknippen en ons overgeven aan anonieme, bovenlokale, technologische systemen, is het snel afgelopen. De openbare bibliotheek van de toekomst is van en voor haar gebruikers en wie dat niet gelooft, verwijs ik gemakshalve naar de masterclass, die David Lankes onlangs in de OBA gaf.

Maar wat gaat er veranderen? Ter ere van mijn jubileum, geef ik de volgende verwachtingen voor de toekomst. Met als belangrijkste boodschap (en dat is niets anders dan 12 ½ jaar geleden) dat de bibliotheek zoals wij die kennen, gaat verdwijnen. Maar over welke bibliotheek hebben wij het dan, want er zijn meerdere typologieën van een openbare bibliotheek mogelijk: een gebouw, een website, een organisatie of een proces. De stijgers en dalers voor de komende dertig jaar:
  1. Wat blijft? Het proces! De toekomst van de bibliotheek heeft vooral te maken met de vraag of wij erin slagen om haar (weer) in het hart van de samenleving te situeren als bron van inspiratie, werkplaats voor persoonlijke ontwikkeling en podium voor participatie. Dat is en blijft volgens mij de kerntaak van de bibliotheek en dat proces is van alle tijden als een van de meest elementaire processen in elke democratische samenleving. De bibliotheek als proces blijft altijd bestaan, maar we gaan dat proces op een heel andere manier vormgeven.
  2. Wat verdwijnt? De organisatie. De huidige organisatievorm van de bibliotheek als een centraal georganiseerde en aangestuurde (distributie)instelling gaat verdwijnen. In de openbare bibliotheek van de toekomst nemen de gebruikers zelf hun verantwoordelijkheid en gaan samen met anderen aan de slag met verbeelding, informatie en context. Het worden kleine, zelfsturende organisaties van geëngageerde burgers, krachtig ondersteund door voortreffelijke professionals. Het eigenaarschap en het opdrachtgeverschap gaan daardoor veranderen. Het oude zelfstandige naamwoord ‘bibliotheek’ wordt vervangen door het werkwoord ‘bibliotheken’, zoals LibrarySchool-expert Iris Meuleman overtuigend aantoont in haar afsluitende meesterproef: ‘Ik bibliotheek, jij bibliotheekt, wij bibliotheken’.
  3. Wat verandert? Het gebouw. De bibliotheek blijft zichtbaar in de publieke ruimte; maar of het bibliotheekgebouw in zijn huidige exclusieve vorm blijft bestaan, betwijfel ik. Als de bibliotheek van instelling verandert in een proces, is de bibliotheek straks overal. Bibliotheekwerk nieuwe stijl wordt met verschillende verwante partners (musea, archieven, kranten, centra voor creativiteit) georganiseerd in gebouwen die ruimte geven aan het geïntegreerd proces van inspiratie, kennisdeling en participatie. En die zien er heel anders uit dan onze huidige bibliotheekgebouwen. Of musea. Of archieven. Of redactielokalen. Of scholen.
  4. Wat gaat nooit gebeuren? De digitale bibliotheek. Die bestaat nu al niet, laat staan dat die de toekomst haalt.
In 2040 mag u mij erop afrekenen. Maar eerst hard aan het werk!


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie