HomeRubriekenArtikel
voetnoot

De nieuwe relevantie van bibliotheken

Eimer Wieldraaijer
11-12-2014
De nieuwe relevantie van bibliotheken
Meer dan 700 deelnemers, hoopgevende nieuwsfeiten, ambitieuze plannen, gerenommeerde sprekers en een even divers als interessant programma: editie 2014, op 10 december in de Amsterdamse Beurs van Berlage, was wellicht de meest geslaagde tot nu toe van alle nationale bibliotheekcongressen. Motto dit keer: De bibliotheek: altijd, overal, voor iedereen. Ondertitel: samen slagvaardig door.
Dagvoorzitter Marijke Roskam, in het dagelijks leven presentatrice bij BNR van een radioprogramma dat zich richt op innovatie in het bedrijfsleven, uitte bij de opening van het Nationale Bibliotheekcongres meteen haar verbazing: ‘Wat bent u een onwijs leergierige en innovatieve sector. U gaat nieuwe vormen van samenwerking aan, u gaat in 2015 nog verder innoveren dan u al doet. Meld de initiatieven bij ons, want ik ga u komend jaar in ieder geval in de gaten houden.’
Gastvrouw Valerie Frissen (vertrekkend directeur SIOB): ‘Het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken gaat per 1 januari op in de Koninklijke Bibliotheek (KB). Dat biedt de kans dit congres volgend jaar nog steviger neer te zetten.’

People’s Palace van de toekomst
Net als het SIOB gaat ook Bibliotheek.nl (BNL) verder onder de vleugels van de KB. Vertrekkend BNL-directeur Diederik van Leeuwen nam gepast afscheid via het aanbieden van het rapport A review of Public Library E-lending Models (pdf) aan Jet Bussemaker, minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW).
De bewindsvrouw over het onderzoek naar het uitlenen van e-books in Nederland en Vlaanderen: ‘We zijn hier vandaag bijeen in de Beurs van Berlage. Deze architect en stedenbouwkundige staat symbool voor Hollands ondernemerschap en socialistische idealen. Kort door de bocht: datgene waar de bibliotheek ook voor staat. De bibliotheek vertegenwoordigt een grote maatschappelijke waarde. Onlangs werd ik in Birmingham rondgeleid door Francine Houben, de Nederlandse architecte, die in de Engelse stad een fantastische bibliotheek heeft neergezet. Haar oogmerk was daar een People’s Palace te bouwen en daarin is ze geweldig geslaagd. Ik was er op een willekeurige zondagmiddag en zag dat de bibliotheek door iedereen gebruikt werd. Van jong tot oud, van rijk tot arm, studenten en gezinnen. De bibliotheek in Birmingham is een indrukwekkende publieksmagneet. U staat voor de uitdaging uw bibliotheek eveneens te transformeren tot het People’s Palace van de toekomst. Daar is een ondernemende en creatieve houding voor nodig. De bibliotheekwet biedt handvaten om dat streven te realiseren. De wet bevat goede voorwaarden, niet in het minst met het oog op digitale dienstverlening. Er liggen kansen voor maatwerk in de regio, maar de echte verandering moet u bewerkstelligen. 

Dat neemt niet weg dat er ook nu al genoeg goede voorbeelden van innovatief bibliotheekwerk in Nederland te vinden zijn. Ik noem de succesvolle bestrijding van laaggeletterdheid in Sittard, de samenwerking met erfgoedinstellingen in Amsterdam en Maastricht en het mobiele FabLab van de Friese bibliotheken. Daarnaast zijn bibliotheken hard bezig de samenwerking met het onderwijs nader vorm te geven. Er gebeurt al heel veel. 

Bovendien ben ik trots op het feit dat wij in Nederland het goed doen op het gebied van e-books, zoals het mij zojuist aangeboden rapport eens te meer bewijst. Het aantal uitleningen van e-books stijgt sterk, er zijn reeds 10.000 titels beschikbaar en de bekendheid van deze dienst wint zienderogen terrein. En wat ook niet onbelangrijk is: in tegenstelling tot elders, kunnen in Nederland meerdere mensen tegelijkertijd een e-book lenen. Betekent dit alles dat we de fysieke bibliotheek wel kunnen sluiten, zoals her en der wordt gesuggereerd? Niets is minder waar. De digitale en de fysieke bibliotheek zijn beide even hard nodig.’

Kansen
Arjan van den Born, hoogleraar creatief ondernemerschap aan de Universiteit van Tilburg, liet in navolging van Bussemaker ook zijn licht schijnen op de ondernemende bibliotheek. ‘De essentie van ondernemerschap is niet geld verdienen, maar kansen zien, kansen evalueren en kansen grijpen. Ondernemerschap gaat over dromen en ja, daar hoort geld bij.’ Als voorbeeld wees Van den Born op Ad Scheepbouwer, CEO van Wehkamp: ‘Dit postorderbedrijf was landelijk bekend dankzij zijn papieren catalogus. De digitale revolutie ging echter niet ongemerkt aan Wehkamp voorbij. Tegen zijn medewerkers zei Scheepbouwer daarom: “Volgend jaar stoppen we met de papieren catalogus. We slaan een andere weg in.” Soms moet je durven kiezen. Je moet buiten de lijntjes durven krassen. Als ik dat op de bibliotheek toepas, denk ik: mijn kinderen zitten op de crèche. Dat kost me 800 euro per maand. Mijn bibliotheeklidmaatschap kost slechts een paar tientjes per jaar. Waarom speelt de bibliotheek geen rol in de kinderopvang, of is dat te simpel gedacht? Nog zo’n domme vraag: waarom heeft de bibliotheek geen medewerker in dienst die alles van arbeidsrecht weet? Ik zie veel ZZP’ers in de bibliotheek en mij is bekend dat die behoefte hebben aan dergelijke informatie. Durf te experimenteren. Waar jullie de komende jaren behoefte aan hebben is geen waslijst van eisen, maar vrijheid.’

Empowerment
Brian Gambles, directeur van de even daarvoor door minister Bussemaker aangeprezen openbare bibliotheek van Birmingham: ‘De bibliotheek kan een stad definiëren. De afgelopen tien jaar definieerde het warenhuis Selfridges onze stad. Het komende decennium doen wij dat. Een op de tien inwoners van Birmingham is werkloos. Een op de vijf is laaggeletterd. Wij gaan die mensen helpen, want de bibliotheek is er voor empowerment. Onze nieuwe bibliotheek trekt drie miljoen bezoekers per jaar, maar belangrijker is, zoals uw minister al zei, dat ze uit alle lagen van de bevolking komen. Hoe we die mensen bereiken? Door hen te verrassen. Doe als bibliotheek dingen die mensen niet van je verwachten. Op jaarbasis organiseren we met dat doel pakweg 2500 events. Better reading, better learning, better empowerment, that is what a library can do.’

Laaggeletterdheid
Gambles’ betoog werd onderstreept door het ambitieuze plan dat de Leescoalitie aansluitend presenteerde, de zogeheten Ambitie-agenda 2015-2025. In de periode 2015-2025 wil het samenwerkingsverband dat bestaat uit Stichting Lezen, Stichting CPNB, Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB), Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) en Stichting Lezen & Schrijven, de laaggeletterdheid in Nederland van de kaart vegen. Hoe hard dat nodig is, maakte cabaretier Ruben Nicolai duidelijk door het voorlezen van een ‘sprookje’, waarbij op het scherm een aantal schrijnende statistische cijfers zichtbaar was. Zoals: 12% van de 16-65-jarigen in Nederland is laaggeletterd. En: 10.000-20.000 mensen raken gewond op het werk omdat ze de veiligheidsvoorschriften niet goed kunnen lezen. Andere pijnlijke cijfers: laaggeletterden lopen een verhoogd risico op depressie. Ruim een kwart van de Nederlandse ouders leest hun kind nooit voor. Op slechts 68% van de basisscholen is een schoolbibliotheek ingericht. Scholen met een hoog percentage lager opgeleide ouders hebben minder vaak een schoolbibliotheek, terwijl juist daar de leerlingen erbij gebaat zijn. 

H.K.H. Prinses Laurentien, oprichtster van Stichting Lezen & Schrijven en tevens erevoorzitter van de VOB: ‘Het leven is geen sprookje. Ongelijkheid start al op jonge leeftijd. Willen we dat? Natuurlijk niet, want laaggeletterdheid is in vele opzichten schadelijk. Niet alleen voor de eigen ontwikkeling, de eigen gezondheid en het eigen welzijn, maar ook voor de economie. Armoede en laaggeletterdheid zijn direct met elkaar verbonden. Genoeg reden voor actie. Wij moeten de noodklok luiden. Om die reden heeft de Leescoalitie de Ambitie-Agenda 2015-2025 opgesteld. Samengevat komt het erop neer dat we willen dat over tien jaar geen kind in Nederland de basisschool verlaat met een taalachterstand. De inbreng van bibliotheken daarbij is cruciaal. Bibliotheken zijn magische plekken met een netwerk van duizend vestigingen verspreid over het land. Wat een kans voor u om te grijpen en onze droom waar te maken! U bent de schakel tussen overheden, ziekenhuizen, scholen. U staat midden in de samenleving. U bent op zoek naar nieuwe relevantie. Wat mij betreft is zonneklaar waar die relevantie ligt. Bovendien geloof ik dat bibliotheken, gezien hun bewezen kwaliteit, in staat zijn de ambitie waar te maken om de laaggeletterdheid in Nederland over tien jaar tot nul procent te reduceren. Ons land doet het fantastisch op exportgebied. Onze kaas, onze bloemen, ze zijn over de hele wereld bekend, maar waar niemand het over heeft, is ons bibliotheekmanagement. Laten we dat internationaal aan de man brengen. Zoals een vorige spreker al zei: durf buiten de lijntjes te kleuren.’

Hart van de samenleving
Het Nationale Bibliotheekcongres 2014 kende een flink aantal deelsessies. Een daarvan betrof een presentatie van de Innovatieraad (een initiatief van het SIOB, met als voorzitter Erna Winters, directeur van de Bibliotheek Kennemerwaard) onder de titel: 'Wat is de nieuwe rol van de bibliotheek in de kennissamenleving?' Jens Thorhauge, voormalig bestuursvoorzitter van de Agency for Libraries and Media en directeur van de Library Association in Denemarken, en Jos Debeij, voorheen directeur van de Bibliotheek Deventer en thans afdelingshoofd Bibliotheekstelsel i.o. bij de KB, schetsten om beurten het perspectief van de bibliotheek in een digitaliserende wereld. In hun ogen een lonkend perspectief, mits de bibliotheek zich zowel fysiek als digitaal breder en krachtiger in het hart van de samenleving positioneert.
Thorhauge: ‘We focussen nog steeds te veel op collecties, maar deze tijd vraagt om radicale antwoorden. We moeten een nieuw instituut ontwikkelen, nieuwe samenwerkingsvormen aangaan en onze medewerkers toerusten met nieuwe vaardigheden. De bibliotheek wordt facilitator en inspirator. Een nieuwe versie van Bildung tot stand brengen, daar geloof ik heilig in. Net als Gambles ben ik van mening dat de bibliotheek er is voor de empowerment van mensen. De bibliotheek was de plek van ons bibliothecarissen. Dat is niet langer zo. It’s time to give over the library to citizens and users. De bibliotheek is een plek waar je dingen haalt en brengt. Dat kan gaan over informeel leren, debatteren, experimenteren en noem maar op.’
Debeij: ‘De bibliotheek verliest terrein op het gebied van uitleningen, maar onze bezoekcijfers zijn onverminderd hoog. We hebben een agenda voor de toekomst gemaakt. We zijn de klant centraal gaan stellen. We hebben het fijnmazige netwerk overeind gehouden. Er is ook een netwerk van websites, een landelijke huisstijl, een gezamenlijke digitale catalogus en een mooi aanbod van e-books. In Deventer betreft 18% van de uitleningen bestellingen via internet. Welke winkel zegt ons dat na? Ik wil er maar mee zeggen dat we onze werkwijze inderdaad fundamenteel moeten aanpakken – de informatiefunctie van de bibliotheek staat onder druk, ruim een kwart van de medewerkers zag de afgelopen vijf jaar zijn baan verloren gaan en er is jammer genoeg sprake van forse bezuinigingen en sluitingen – maar de aanknopingspunten voor verbetering liggen er. Ik ben ervan overtuigd dat de bibliotheken ondanks minder geld en minder medewerkers een fundamentele rol kunnen opeisen in de samenleving. De bibliotheekwet biedt kansen voor de bibliotheek als maatschappelijk hart van de samenleving, maar dat moeten we wel samen doen. Landelijke krachtenbundeling in combinatie met een lokaal netwerk, dat is de essentie. Ons goud zijn de mensen die nu overal in het land in de bibliotheek aan het werk zijn. Medewerkers als Linda Voortman in de bibliotheek van Deventer met VoorleesExpress of Hetty Odenthal met BoekStart. Wij kunnen hier in de Beurs van Berlage wel zitten te praten, maar de Linda’s en Hetty’s doen het. Zij maken de bibliotheekvernieuwing pas echt waar. Op landelijk niveau leggen we de basis, maar lokaal boeken we de resultaten.’

Warme gevoelens
In een andere deelsessie voelde radiopresentatrice Petra Possel (onder meer bekend van de programma’s Kunststof en Mangiare!) enkele gasten aan de tand over hun persoonlijke drijfveren. De eerste was schrijver Nico Dijkshoorn, die twintig jaar werkzaam is geweest in de bibliotheek van Amstelveen: ‘Ik had daar een droombaan. Tot op het laatste moment heb ik geprobeerd die baan en mijn schrijverschap te combineren, zozeer had ik het naar mijn zin. Het beroep van bibliothecaris klinkt voor menigeen weinig avontuurlijk, maar dat beeld is onterecht. Ik kan er ook slecht tegen als mensen laatdunkend praten over de bibliotheek. Eén ding weet ik zeker: ik ben op heel wat minder interessante congressen dan dit geweest. Echt, ik heb de bibliotheek met pijn in mijn hart verlaten.’

Oud-FNV-voorzitster en huidig PvdA-europarlementariër Agnes Jongerius kende eveneens warme gevoelens voor de bibliotheek. ‘Ik ben opgegroeid in Kanaleneiland, een wijk van Utrecht. Toen een wijk voor arbeiders, symbool van het vooruitgangsgeloof, nu een achterstandswijk met immense problemen. Hoe hebben we het zover kunnen laten komen dat Kanaleneiland in die mate verpauperd is? Mijn ouders hadden nog het idee: als onze acht kinderen het maar beter krijgen dan wij. Mijn broers, zussen en ik konden studeren dankzij kinderbijslag en studiefinanciering. Wat vroeger volksverheffing werd genoemd, was zo gek nog niet. Kunnen we dat ideaal niet weer oppoetsen? In Kanaleneiland gaat tegenwoordig vrijwel geen kind na de basisschool naar de mavo of havo. Dat kan toch niet? Die kinderen daar zijn toch niet dommer dan elders? Ik zie een belangrijke rol voor bibliotheken bij het aanpakken van dit soort problemen. Laten we trots zijn op het bibliotheekwezen in Nederland. Dáár kunnen we allerlei maatschappelijke vraagstukken bij de kop pakken. In de eerste helft van 2016 bekleedt Nederland voor de twaalfde keer het voorzitterschap van de Europese Unie. Ik ben het volkomen eens met Prinses Laurentien: laten we het Nederlandse bibliotheekwezen en –management dan als lichtend voorbeeld internationaal op de kaart zetten.’

Tekst en foto's: Eimer Wieldraaijer

* Begin volgende week zal OBA-medewerker Leo Willemse op deze plek zijn impressie geven van een aantal andere deelsessies. Kijktip: This Week in Libraries had op het Nationale Bibliotheekcongres een interview met Keith Michael Fiels, executive director van de American Library Association (binnenkort te zien op www.thisweekinlibraries.com).



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

Herbezinning Wsob: een pleidooi voor een vrijwillig franchisemodel Gert Staal

In de bibliotheeksector roepen we voortdurend tegen elkaar: ‘Bibliotheekwerk is lokaal’. Laten we met elkaar aan de voorkant van dit verhaal constateren: dat klopt ook. Ik zou namelijk de eerste zijn die dat uit eigen observatie kan bevestigen. Echter: een Albert Heijn is ook een lokale... Lees verder