HomeRubriekenArtikel
voetnoot

Vlaamse boekenvak niet erg enthousiast over e-book

Elselien Dijkstra
01-05-2013
Vlaamse boekenvak niet erg enthousiast over e-book
Op 24 april kwam de Vlaamse boekensector op initiatief van het BoekenOverleg voor het vierde jaar bijeen om zich te buigen over de Staat van het Boek. Deze keer was het geen Vlaams-Nederlandse aangelegenheid, zoals vorig jaar. Maar wel op een ‘Hollandse’ locatie, zoals BoekOverlegvoorzitster Leen van Dijck het na afloop noemde: ‘Ergens in een hotel nabij een station.’
De problemen van en uitdagingen voor het Vlaamse boekenvak zijn nog steeds dezelfde als voorgaande jaren: ontlezing, concurrentie om schaarse vrije tijd, vergrijzing, digitalisering en de economische crisis. Al lijkt de Vlaamse boekenverkoop wat minder last van de crisis te hebben dan de Nederlandse, met een omzetstijging van 7,3% in het eerste kwartaal van dit jaar.

Het is de vraag of de ‘nieuwe bezems’ van het Vlaamse boekenvak, die bij de opening van de bijeenkomst werden voorgesteld, aan een grote schoonmaak zullen beginnen. De nieuwe voorzitter van de Vlaamse auteursvereniging (VAV), Marc Reugebrink, en de nieuwe directeur van Boek.be, André Vandorpe, presenteerden zichzelf tijdens het openingsgesprek in ieder geval niet als aanjagers van (digitale) vernieuwing, maar eerder als hoeders van het papieren boek, met de bijbehorende waarden van kwaliteit, intellectuele diepgang en romantisch idealisme.

Spagaat
Op de agenda van de Nederlandse Marc Reugebrink staat het weerbaarder maken van de auteur, die zich in een spagaat tussen twee rollen bevindt: enerzijds het ideaal van de onafhankelijke auteur die vanaf zijn zolderkamertje zijn authentieke visie op de samenleving tot uitdrukking brengt en anderzijds de rol van ‘creatieve ondernemer’ die zelf actief op zoek moet gaan naar lezers. Reugebrink wil auteurs weerbaarder maken, met onder meer een nieuw handboek. Daarnaast blijft de VAV als vanouds hameren op de toepassing van het modelcontract.

Levenskwaliteit

André Vandorpe wil het dalende lezersaantal tegengaan door in een algemene campagne meer aandacht te kweken voor de betekenis van het boek als middel om de levenskwaliteit te verhogen. Daarnaast wil hij iets doen aan de inflatie van informatie over boeken richting kopers en lezers. Ook moeten onafhankelijke boekhandels volgens Vandorpe worden gesteund om de verdrukking van kleine titels tegen te gaan. De onafhankelijke boekhandel zou kleine titels beschikbaar moeten houden, net zoals de kleine cinema de kwaliteitsfilm in stand houdt. Vandorpe lijkt het boek vooral te benaderen als bedreigd cultureel erfgoed dat moet worden beschermd door de overheid. Volgens hem moeten de spelers binnen het boekenvak hun onderlinge tegenstellingen overwinnen en samenwerken om gunstig beleid af te dwingen bij de overheid. ‘Alleen met eensgezindheid kunnen we de crisis overleven.’

E-book
Over e-books zijn beide ‘bezems’ niet bijster enthousiast. Volgens Reugebrink wordt er ‘te veel heisa’ gemaakt rondom e-books en moeten we vasthouden aan het papieren boek. De auteurscontracten moeten volgens de VAV-voorzitter wel worden aangepast - want wanneer is een boek bijvoorbeeld ‘uitverkocht’? - maar echt serieus leek hij het e-book niet te nemen. ‘Bij mijn weten ontstaat er binnen afzienbare tijd een enorme energieschaarste en dan werkt die iPad niet meer hoor’, grapte hij.
Vandorpe loopt ook niet over van enthousiasme voor digitaal publiceren. Boek.be zal uitgevers op dat gebied wel begeleiden en steunen, maar ‘we kunnen niet om het e-book heen’ klinkt niet als een positieve omarming ervan.

Rol bibliotheek
Vandorpe ziet het dalende lezersaantal als een groter probleem dan de digitalisering. Het terugschroeven van budgetten van bibliotheken ziet hij bijvoorbeeld als een grote bedreiging. ‘Zij moeten het publiek overtuigen om te lezen.’ Hij vindt dat de overheid bibliotheken moet aanmoedigen om bij hun aankoopbeleid titels op kwalitatieve wijze te beoordelen. Nu worden ze gedwongen om zich op kwantitatieve gegevens te baseren en te streven naar maximale korting, waar overigens ook de onafhankelijke Vlaamse boekhandel last van heeft. Deze tendens leidt tot een verschraling van het aanbod. Terwijl de essentie van de bibliotheek volgens Vandorpe toch is om ‘mensen met weinig geld een zo ruim mogelijk aanbod aan te bieden’.

Onderwijs
Het dalende lezersaantal moet volgens Reugebrink onder meer worden tegengegaan door het, zoals hij dat noemt, ‘verbod op literatuuronderwijs in Vlaanderen’ op te heffen. Het leesplezier van jongeren daalt aanzienlijk vanaf hun twaalfde/dertiende jaar. Leesbevordering vanuit Stichting Lezen en Canon Cultuurcel is volgens Reugebrink niet voldoende om de schade van het marktgerichte denken in het onderwijs tegen te gaan. In een onderwijscultuur waar competenties en de toepasbaarheid van kennis de geldende normen zijn, is weinig ruimte voor literaire kennis. Literatuur heeft immers weinig praktisch nut.

Actieprogramma denktank
Rudy Vanschoonbeek, voorzitter van de Vlaamse Uitgevers Vereniging, en Eppo van Nispen tot Sevenaer, directeur Stichting CPNB, presenteerden samen Actieprogramma boekenvak Vlaanderen (PDF), een actieprogramma voor vernieuwing in het boekenvak. Het is het resultaat van een Vlaams-Nederlandse denktank, die het afgelopen jaar uitdagingen en kansen voor het boekenvak in kaart heeft gebracht. In het schetsmatige actieprogramma staat onder meer dat het boekimago moet worden geherpositioneerd als ‘eigentijds, vernieuwend, verrassend en modieus’. Voorstellen om dat te doen zijn onder meer paginagrote thematische boekenadvertenties, een boekenautomaat of dwarsliggerautomaat naast de gratis kranten op stations en ‘33% meer informatie over boeken & auteurs in pers, op radio en tv’. Ook wil de boekensector meer aansluiting zoeken bij het bibliotheekpubliek en klantentrouw vergroten door VIP-programma’s of het boek als vrijkaartje voor evenementen.
Daarnaast staat het programma vol actiepunten op het gebied van logistiek (herziening van bestaande kortings- en leveringssystemen, zoals recht van retour), personeel (e-learning, jobrotatie en bijscholing), onderzoek en ondernemerschap (successen van concurrenten en andere sectoren observeren en vertalen naar de boekensector). De prioriteiten moeten dit najaar worden vastgesteld door een in juni op te richten Vlaams-Nederlandse stuurgroep.

Bibliotheek: tanker of zeilboot?
Tijdens de parallelsessie De bib en de toekomst: que sera sera…? (PDF) werden deelnemers met behulp van sprekende metaforen uitgedaagd om stelling te nemen in de discussie over hoe de bibliotheek eruit moet zien in 2020. Moet de bibliotheek zich organiseren als een robuuste tanker, of kan de bibliotheek beter net als een zeilboot flexibel en wendbaar met alle winden meevaren?
Ondanks de gedwongen keuze voor één optie werden er vooral compromissen gezocht. Bij de keuze voor tanker of zeilboot werd instemmend geknikt bij de suggestie dat de bibliotheek beter een vloot kan zijn. Met een aantal vliegdekschepen die de koers bepalen en een aantal kleinere en flexibele helikopters en zeilboten. Niet iedere locatie vraagt om een tankschip. Grote stadsbibliotheken zijn meer geschikt voor het in depot hebben van een breed aanbod dan kleine plattelandsvestigingen.
Volgens Maike Somers van Locus zal, net als bij de metamorfose van een vlinder, het DNA van de openbare bibliotheek hetzelfde blijven: het blijft een plek voor empowerment, persoonlijke ontwikkeling en zingeving. Uiterlijk zal de bibliotheek wel transformeren. De methoden, werkwijzen en de vorm zullen per bibliotheek verschillen, afhankelijk van de wijze waarop ze hun middelen (collectie, ruimte en mensen) inzetten. Krimpende budgetten zullen bibliotheken dwingen om duidelijke keuzes te maken voor de toekomst. Somers wil het debat binnen de Vlaamse bibliotheken hierover aanwakkeren en bibliotheken stimuleren om na te denken over nieuwe werkwijzen en deze ook uit te proberen. Ter bevordering van dit debat stelde ze de discussietekst Bib2020 op.

Trailer
Als buitenspiegel was dit jaar Hans Bourlon van Studio 100 uitgenodigd. Na de idealistische bijeenkomst van bibliotheekmedewerkers, die pleitten voor het in stand houden van een brede collectie en het bewaken van cultureel erfgoed om zoveel mogelijk mensen kennis te laten maken met hoge cultuur, werkte het enigszins bevreemdend om samen met een zaal vol boekenliefhebbers te kijken naar een trailer van de commercieel succesvolle tv-serie Het huis van Anubis. Zó verkoop je dus 1,3 miljoen boeken: door een tv-serie te maken.
Bourlon verklaarde het succes van Studio 100 door het consequent stoppen met niet-rendabele activiteiten (zoals theatervoorstellingen met niet altijd optimaal presterende acteurs) en door consumenten bij commerciële successen (Plopsaland) ‘meer van hetzelfde’ te bieden. Precies een voorbeeld van de verschraling van het aanbod waar Reugebrink voor waarschuwde. Of wordt dit het ‘succes uit een andere sector’ waar de boekensector zich aan moet spiegelen, zoals het actieprogramma Ruimte voor ondernemen voorstelt?

Letterenbeleid
Aan het eind van de middag gaf Vlaams parlementslid Philippe De Coene een overzicht van de status van het Vlaamse letterenbeleid. Hij ging in op het aan de regering voorgestelde memorandum (PDF) van het Boekenoverleg, waarvan een aantal zaken inmiddels is gerealiseerd. Zo komt er een postgraduale opleiding voor het boekenvak in 2014/2015. Daarnaast komt er ondersteuning voor de onafhankelijke boekhandel in de vorm van faillissementspreventie. Ook is er sinds december 2012 een leenrechtvergoeding geïmplementeerd, alleen bestaat nog onenigheid over de verdeling van de geïnde middelen. Een etalageproject - en voor het boekenvak iets om naar uit te kijken - is het plan om in 2016 of 2017 samen met Nederland gastland te worden op de Frankfurter Buchmesse.
Ten slotte zijn er nog openstaande agendapunten: de organisatie van een centraal depot van het boek; de invoering van een vaste boekenprijs en verlaging van het BTW-tarief in Vlaanderen (hierover wordt nog gedebatteerd) en de aanpassing van het statuut van kunstenaar.

Geschiedenis van het boek
De Staat van het Boek werd afgesloten met een uiterst goed te volgen en humoristisch verhaal van emeritus hoogleraar Ludo Simons, die zijn standaardwerk Het boek in Vlaanderen sinds 1800 - een cultuurgeschiedenis heeft herzien en aangevuld met de gebeurtenissen van de laatste 25 jaar. Alle deelnemers kregen een exemplaar cadeau. Zo zorgde uitgeverij Lannoo ervoor dat iedere boekenvakker, al was het maar voor de rit naar huis, het gewicht van de Vlaamse boekgeschiedenis met zich meedroeg.

Tekst: Elselien Dijkstra

Voor verslagen van de verschillende sessies, zie de website van Staat van het Boek

Meer informatie:
- LOCUS: Bib2020
- www.confituurboekhandels.be



Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Gastblog

De bibliotheek als anachronisme van deze tijd Jacques Malschaert

Afgelopen maandag werd ik behoorlijk onaangenaam verrast door een opiniestuk in Het Financieele Dagblad, geschreven door Annemarie van Gaal. Of was het een column? In het laatste geval mag je je van alles permitteren, onder andere vanuit volstrekte onwetendheid, oppervlakkigheid en gebrekkige... Lees verder