HomeNieuwsNieuws uitgelichtBericht
voetnoot
Commissie-Gerritsen: meer controle door KB, maar geen inspectie
Wim Keizer
15-12-2016
De commissie Toekomst Lokaal Bibliotheekbestel wil graag dat de Koninklijke Bibliotheek (KB) voorrang geeft aan haar monitorfunctie ten aanzien van het ontstaan van lacunes in het netwerk van openbare bibliotheken en daarnaast ook kijkt naar een vorm van controle op de invulling van de vijf wettelijke kernfuncties door gemeenten. De commissie vindt dat die vijf kernfuncties een belangrijke bijdrage leveren aan het oplossen van maatschappelijke uitdagingen waar Nederland mee te maken heeft. 
Commissie-Gerritsen: meer controle door KB, maar geen inspectie
Dat staat in het op 14 december 2016 gepresenteerde commissierapport Van boekenbewaarplaats naar vitale schakel (pdf). De commissie ziet haar rapport (in de vorm van een boek) als een startpunt voor het gesprek tussen gemeenten, bibliotheken en andere instellingen over de invulling van de kernfuncties. In de eerste reacties op het rapport werd echter meteen al weer gewezen op de gemeentelijke autonomie. Dat betekent dat controle niet mag betekenen dat er een bibliotheekinspectie of een bibliotheekpolitie komt. Maar toch kan, zo vond commissievoorzitter Arjen Gerritsen, de KB een belangrijke rol spelen, juist omdat de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) geen stok achter de deur kent.

De door de KB vorig voorjaar ingestelde commissie, nog vlak voor zijn verdwijnen eind 2014 als actie bedacht door het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB) en kennelijk meegenomen naar de KB, bestond uit: Arjen Gerritsen (burgemeester van De Bilt, voorzitter), Rinda den Besten (voorzitter van de PO-raad), Erik Akkermans (voorzitter Federatie Cultuur, voorzitter Dansmakers Amsterdam en zelfstandig adviseur), Marijke Steenbergen (voorzitter Raad van bestuur van Movisie) en Theo Huibers (managing partner bij Thaesis en Professor of Information Retrieval bij Research Group Human Media Interaction, Universiteit Twente). Sinds september is Gerritsen burgemeester van Almelo.

Hoe en waar?
Het SIOB wilde eind 2014 antwoord vinden op de vraag hoe bibliotheken invulling kunnen geven aan de kernfuncties, voor een bibliotheekbestel dat lang mee kan gaan. ‘In het rapport van de commissie-Cohen werd de vraag beantwoord wát de bibliotheken in 2025 doen. In dit project buigen we ons over de vraag hoe en waar bibliotheken dat doen,’ zo meldde het SIOB destijds.

Vier scenario’s
Om antwoorden te vinden bedacht de commissie vier scenario’s, gekoppeld aan maatschappelijke uitdagingen, die weergeven welke verschillen er tussen gemeenten en zelfs tussen wijken in de praktijk optreden en die gevolgen hebben voor de inzet van de kernfuncties. Daarbij is ook nog gekeken naar de varianten ‘met en zonder collectie’ en ‘met en zonder fysieke locatie’. Er is een lijstje gemaakt van de belangrijkste maatschappelijke thema’s, zoals tegengaan van tweedeling, geletterdheid als basisvaardigheid, integratie van nieuwe Nederlanders en bijdragen aan een positief innovatieklimaat. Het rapport bevat een schema waarin aangegeven is welke bijdragen welke kernfuncties kunnen geven aan welke opgaven.
Gerritsen vertelde dat er in de commissie geworsteld is met de benoeming van de scenario’s. Hoofdconclusie van het rapport is wel dat de kernfuncties in alle scenario’s belangrijk zijn, maar op verschillende wijze. Ook vindt de commissie dat er van functies moet worden uitgegaan en niet van organisaties, want ook andere organisaties dan de bibliotheek kunnen diverse functies vervullen, al dan niet in samenwerking met de bibliotheek. Het rapport laat daar per kernfunctie lijstjes van zien.

Rol overheid en participatiegraad
De vier scenario’s zijn op een XY-as - met bovenin ‘een grote rol van de overheid’ en onderin ‘kleine rol overheid’, alsmede links ‘lage participatiegraad van de burgers’ en rechts ‘hoge participatiegraad’ - als volgt benoemd:
  • Linksboven scenario 1 ‘Gecentraliseerde overheid, lage betrokkenheid burgers’ (grote rol overheid en lage participatiegraad).
  • Rechtsboven scenario 2 ‘Regisserende overheid, hoge betrokkenheid burgers’ (grote rol overheid, hoge participatiegraad).
  • Rechtsonder scenario 3 ‘Terughoudende overheid, hoge betrokkenheid burgers’ (kleine rol overheid, hoge participatiegraad) [Het rapport heeft 3 en 4 per ongeluk verwisseld – red.].
  • Linksonder scenario 4 ‘Terughoudende overheid, ad-hoc-samenwerking met burgers’ (kleine rol overheid, lage participatiegraad).
Beeld commissie Gerritsen
 
Per scenario zijn voorbeelden genoemd van erbij behorende maatschappelijke opgaven, de bijdrage die de kernfuncties daaraan kunnen leveren en de wijze waarop dat mogelijk is.
In een apart hoofdstuk, ‘Invulling in de lokale omgeving: praktische handvatten’, is dit allemaal verder uitgewerkt, ook gekoppeld aan de genoemde varianten met betrekking tot collecties (geen, alleen digitaal of digitaal en fysiek) en huisvesting (wel of geen locatie).

Netwerktaken Wsob
Het rapport heeft ook naar de netwerktaken in de Stelselwet gekeken en gaat in op de rollen van de drie overheden. De commissie vindt dat het landelijke netwerk er is om de lokale bibliotheekorganisaties, en daarmee ook gemeenten, maximaal te ondersteunen.

Van gemeenten wordt gevraagd over de grenzen van hun huidige indeling in beleidsterreinen en begrotingsindelingen heen te kijken om de uitdagingen effectief te kunnen oppakken. De bibliotheek moet niet meer als organisatie, maar als geheel van functies worden beschouwd.

De commissie vindt dat de KB twee rollen heeft: ten eerste ondersteunend zijn aan de lokale invulling van de kernfuncties, onder andere door efficiënte en effectieve formules te ontwikkelen (met als voorbeelden de Bibliotheek op school, Tel mee met Taal en de samenwerking met de Belastingdienst) en goede shared services aan te bieden op gebied van kennisdeling, digitalisering en een landelijke digitale bibliotheek. Ten tweede: de in de aanhef al genoemde monitoring en sturing.

Twijfel rol provincies
Over de provincies zegt de commissie dat die alleen maar een rol moeten spelen bij bovenlokale vraagstukken en de behoeften van de gemeenten voorop moeten stellen. De provinciale taken zijn in de Wsob innovatie en interbibliothecair leenverkeer (IBL). Het rapport zegt daarover: ‘Of innovaties en kennisuitwisseling altijd een provinciale ondersteuning nodig hebben om uitgebouwd te worden, vraagt de commissie zich af. Mogelijk kan dit met landelijke ondersteuning ook geregeld worden. Uit de scenario’s blijkt dat steeds meer mensen digitaal lezen en dat het lezen van fysieke boeken afneemt. In dat kader adviseert de commissie het interbibliothecair leenverkeer op termijn opnieuw onder de loep te nemen.’

VNG, VOB, KB, OCW
Het rapport werd 14 december aangeboden aan Siewert Pilon (programmamanager Strategie en Beleid bij de VNG), Francien van Bohemen (als vervangster van VOB-directeur Arthur Schellekens), Lily Knibbeler (directeur KB) en Aad van Tongeren (senior adviseur OCW).

Pilon zei het rapport inderdaad een goed startpunt te vinden voor gesprekken. Hij vond de bibliotheek een lokale, autonome taak van gemeenten en voelde zich aangesproken door het idee niet meer naar organisaties, maar naar functies te kijken. Gemeenten moeten tot zich laten doordringen dat de opgaven gemeentebreed zijn en dus een integrale aanpak nodig hebben.

Van Bohemen toonde zich blij met de versterking van de KB-rol die de commissie ziet, maar zei er meteen bij dat niemand op een inspectie zit te wachten. Wel moet gekeken worden waar het goed gaat en waar het minder goed gaat.

Knibbeler wees op zaken als de Innovatieagenda, het Collectieplan en het onderzoek naar één landelijk bibliotheeksysteem. Ze kon zich vinden in monitoring, maar noemde controle toch wat lastiger. Ze zei liever in termen van netwerk en functies (die wel moeten plaatsvinden) te denken. Verder zei ze te geloven in het belang van een gebouw, omdat er nog maar weinig plekken zijn waar alle Nederlanders zich thuis kunnen voelen en iets te halen hebben.

Van Tongeren zei dat OCW de uitleenfunctie nog steeds belangrijk vindt, omdat die de kern van het openbare bibliotheekwerk is. ‘Daarnaast zijn er vier andere functies. Ook belangrijk.’ OCW vindt dat je goed moet kijken waar de bibliotheek echt toegevoegde waarde heeft. Belangrijk in deze tijd van segregatie is dat de bibliotheek er voor iedereen is: jong en oud, arm en rijk, hoogopgeleid en laagopgeleid.

Provincies minder belangrijk
Als reactie op de reacties zei Gerritsen dat het niet de bedoeling van de commissie was de bibliotheek te ontleden in functies en die elders onder te brengen, maar ook te kijken naar wat andere instellingen kunnen en die erbij te betrekken. Ook hij zag geen heil in een bibliotheekinspectie of -politie.
Tineke van Ham, voorzitter stichting Samenwerkende POI’s Nederland, vond het jammer dat IPO er niet was en wees erop dat we een stelsel hebben met drie lagen. Gerritsen antwoordde dat de commissie een niet zo populaire boodschap heeft willen brengen: de provincies worden minder belangrijk en kunnen zelfs hinder veroorzaken. Volgens hem wordt de rol van provincies in grote delen van het land overbodig, door schaalvergroting van gemeenten en bibliotheken.
Jos Debeij, hoofd Bibliotheekstelsel bij de KB, zei dat IPO niet was weggelaten, maar verhinderd was.

Nederland leest
Francien van Bohemen wees nog eens op het belang van een plek voor ontmoeting en debat, zoals is aangetoond is door gesprekken over democratie naar aanleiding van de nieuwe opzet van 'Nederland leest'. Pilon vond dat het de bibliotheken helpt dat veel gemeenten hun welzijnsvoorzieningen hebben gesloten.
Gerritsen sloot af tegen gemeenten te willen zeggen: ‘Maak gebruik van het gezag van de bibliotheek. Ik vind het een basisvoorziening. Maar er is geen stok achter de deur.’
Jos Debeij attendeerde in zijn afsluitende woord op de komende actieagenda bij de Innovatieagenda en noemde het rapport daar een goede voedingsbodem voor.

Het rapport is te vinden op de website van de KB (pdf). 

Tekst: Wim Keizer 


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Peiling

Nederlandse bibliotheken gaan steeds meer lijken op IKEA-filialen
Eens
Oneens
In Bibliotheekblad nummer 3 2017 stelt bestsellerauteur Herman Koch liever boekhandels dan bibliotheken te bezoeken. 'Ik ben alleen in...
Lees meer en geef uw mening