HomeNieuwsNieuws uitgelichtBericht
voetnoot
Auteurs maken zich zorgen over dalende leenrechtvergoedingen
Maarten Dessing
08-02-2016
Auteurs, kom in actie voor behoud van de leenrechtvergoedingen. Die oproep deed het bestuur van de Vereniging van Letterkundigen (VvL) vrijdag aan haar leden. Nieuw onderzoek van Stichting Leenrecht maakte wat hen betreft glashelder dat actie dringend geboden is. Ook komt er diepgravend onderzoek naar de staat van het leenrecht.
Auteurs maken zich zorgen over dalende leenrechtvergoedingen
Tientallen auteurs en vertalers van kinderboeken, non-fictie, thrillers, literaire fictie en andere genres waren bijeengekomen in De Observant in Amersfoort.  Allemaal deelden ze dezelfde zorg over hun al jaren dalende inkomsten uit leenrechtvergoedingen. Thrillerschrijver Jacob Vis verwoordde die het meest helder. 'Ik heb twee keer zo veel boeken geschreven als vijftien jaar geleden', vertelde hij, 'maar ik haal maar half zo veel inkomen uit mijn leenvergoedingen als vijftien jaar geleden. Hoe komt dat? Is dit een algemeen verhaal? En wat kunnen we daaraan doen?'

Een eerste stap om die vragen te beantwoorden was al genomen. Ter gelegenheid van het 25-jarige bestaan had Stichting Leenrecht een marktverkenning (pdf) uitgevoerd naar de staat van het leenrecht. Consultant Bo Barink en manager van Stichting Leenrecht Arjen Polman lichtten dit gloednieuwe rapport toe. Kort samengevat concludeerden zij dat het aantal uitleningen mogelijkerwijs niet daalt, maar dat er minder uitleningen worden geregistreerd door de opkomst van schoolbibliotheken, nieuwe modellen als de minibieb, digitaal lenen via Bibliotheek.nl en andere uitleenvormen zoals verhuur door commerciële partijen.

Zo wees Barink erop dat iedereen overal kan lezen dat overheden bezuinigen op bibliotheken en dat er daarom filialen zijn gesloten. Maar wat bleek hem uit de cijfers? Tot 2013 is de exploitatie van de gezamenlijke openbare bibliotheken gestegen. En de verdwenen bibliotheken zijn gecompenseerd met servicepunten in scholen, wijkcentra, zorginstellingen en dergelijke. Tel daarbij de opkomende 'sociale bibliotheken' zoals ruilbibliotheken, flexbibliotheken en leeszalen op en je komt op nog altijd circa zevenduizend plekken waar een bibliotheekvoorziening aanwezig is.

Evenmin is sprake van ontlezing. Zeker, het aantal leden van de openbare bibliotheek is gedaald van 4 miljoen in 2005 naar 3,8 miljoen in 2014, maar veel afhakers kunnen gebruik maken van wat Barink de 'meeneembibliotheek' noemde. Daarbij blijkt uit de tijdsbestedingsonderzoeken van SCP dat de ontlezing alleen een rol speelt voor kranten en tijdschriften. Nederlanders besteedden anno 2013 evenveel tijd aan het lezen van boeken als in 1990 – en maar een fractie minder dan in 1975. Ook de voor dit rapport geïnterviewde bibliothecarissen merkten niets van ontlezing.

Al deze ontwikkelingen bij elkaar gevoegd maakt het denkbaar dat de Nederlander méér boeken is gaan lenen. Zo vond binnen de openbare bibliotheek de afgelopen vijftien jaar een verschuiving plaats van het soort leden: fors minder volwassen leden, significant meer jeugdleden. Omdat jeugdleden gemiddeld 48 boeken per jaar lezen en volwassenen slechts twintig, zouden er meer uitleningen plaats moeten vinden. Maar dat is niet terug te zien in de cijfers. Lenen jeugdleden dan meer via de Bibliotheek op school? Lenen ze meer digitaal? Het eerste wordt niet altijd goed geregistreerd, het tweede telt niet als uitlening.

Maar hoe groot is de verschuiving naar uitleningen via andere bibliotheekvormen? Daarvoor is nader onderzoek nodig. Net als in 1990, bij de introductie van het leenrecht, moet zo gedetailleerd mogelijk in kaart worden gebracht waar mensen hoeveel boeken lenen. Alleen als exact duidelijk is hoeveel uitleningen onder de radar plaatsvinden, waarover geen vergoeding wordt afgedragen, is het mogelijk om wet- en regelgeving te veranderen – variërend van een ander Leenrecht-model tot het verruimen van de mogelijkheden van Stichting Leenrecht om vergoedingen te incasseren.

Dat onderzoek komt er ook. Een aanwezige ambtenaar van OCW vertelde dat zij momenteel bezig is met de offerteaanvraag en het opstellen van een begeleidingscommissie. Behalve Stichting Leenrecht, VOB en KB was ook de VvL nadrukkelijk uitgenodigd daar onderdeel van uit te maken. De vraag was alleen nog of de auteursvereniging voor de lichte of de zware variant koos. Vicevoorzitter Jeroen Thijssen en bestuurslid Janny van der Molen, die de bijeenkomst leidden, hapten onmiddellijk toe: de zware variant. De bedoeling is dat het onderzoek nog voor de zomer van start gaat.

Tegelijkertijd zouden schrijvers nu al moeten beginnen met het inventariseren van standpunten, zoals Barink het omschreef. Zo vallen uitleningen via een schoolbibliotheek niet onder het leenrecht. Maar is dat uitgangspunt nog wel terecht als deze door de Bibliotheek op school geüpgradede collecties in de plaats komen van wijkbibliotheken? En kun je eigenlijk wel spreken van een dergelijke verschuiving? Of – een onderwerp waar VvL-juriste Janne Rijkers over sprak – moeten schrijvers inkomsten uit digitale uitleningen laten binnenkomen via uitgevers of, collectief, via Lira?

Ten derde is het belangrijk dat schrijvers meer aan voorlichting doen. Overheden hebben bijvoorbeeld in het kader van 'leefbaarheidsbevordering' subsidiemogelijkheden opgezet voor ruilbibliotheken. De Provincie Brabant faciliteert deze onder het motto 'Ruilen is het nieuwe lenen'. BiSC heeft, ook met steun van de provincie, Boekspots geïntroduceerd. Als schrijvers al deze betrokken instellingen niet uitleggen dat deze initiatieven leiden tot minder inkomsten uit leenvergoedingen en het daarom onmogelijk wordt om nog te schrijven – wie doet het dan wel?

Daarom riep Thijssen op tot steun van zijn VvL-leden. 'We moeten de wereld laten weten dat wij schrijvers en vertalers er zijn, dat wij een recht hebben en dat we daar klinkende munt voor willen. We zijn al twee, drie jaar bezig met dit dossier. We hebben gesprekken gevoerd met partijen als VNG, VOB en Kunst van Lezen, maar we kunnen het niet alleen. We moeten naar de politiek, in Den Haag en in de gemeenten, we moeten naar bibliotheekdirecteuren, we moeten de publieke opinie bespelen. Help daarbij. Schrijf brieven, onderteken petities, geef advies.'

De bedoeling was om na de presentaties te discussiëren over het leenrecht aan de hand van zeven stellingen. Deze luidden bijvoorbeeld: 'De openbare bibliotheek valt niets te verwijten, zij doen wat zij kunnen om in ieder geval te overleven.' Of: 'Ik vind het belangrijk dat er een breed gevarieerd boekenaanbod is voor kinderen. Wanneer je leenrecht afbouwt, draag je bij aan de verschraling van het aanbod. Dat is waarom ik vind dat een schoolbibliotheek wel degelijk leenrecht moet betalen.' Of simpelweg: 'Laat de bibliotheek extra betalen voor boeken die via schoolbibliotheken worden uitgeleend.'

Helaas kwamen ze niet aan de orde. De presentatie van de marktverkenning leek grotendeels over de hoofden van de aanwezigen heen te zijn gegaan – deels door de ingewikkelde uitleg met te veel juridisch jargon, deels omdat Barink de aanwezigen afleidde door bij herhaling te spreken van 'boekjes' in plaats van 'boeken'. De ruimte die voor discussie was ingeruimd ging daarom grotendeels op aan vragen die in wezen vroegen om meer toelichting over wat leenrecht eigenlijk inhoudt en hoe de uitkering van de vergoeding precies is georganiseerd.

Een voorbeeld was de vraag of het auteursrecht niet kon worden aangepast: dat de leenrechtexemptie werd afgeschaft, zodat bibliotheken alleen met toestemming van de auteur boeken mogen uitlenen. De OCW-ambtenaar zei dat de kans op een dergelijke wetswijziging minimaal is. En ook dan is eerst degelijk onderzoek nodig om zo'n wijziging te motiveren. Een andere auteur wilde weten of de vergoeding per uitlening niet omhoog kon. Waarom was dat 13,16 cent per uitlening (in 2015) en niet drie keer zo veel? Ook daarvoor, werd gereageerd, moet eerst onderzoek worden verricht.

Voor Barink waren de reacties uit de zaal aanleiding om schrijvers op te roepen 'hun rol' te pakken. Als vertegenwoordiger namens het neutrale Stichting Leenrecht kan hij niet verder gaan dan veranderingen signaleren. Schrijvers moeten zelf bepalen wat die voor hun positie betekenen. 'En dat begint al bij de onderhandelingen over het onderzoek. Iedereen wil weten hoe het zit, maar niet iedereen heeft exact dezelfde belangen. Het is daarom denkbaar dat er partijen zijn die zeggen: zo'n onderzoek kost veel geld, moeten we dit of dat wel onderzoeken? En dan ben je te laat.'

Hij werd daarin, in andere bewoordingen, bijgevallen door vicevoorzitter Kees Schaepman. 'Wij zijn gewend rekening te houden met alle partijen. Schaden we de bibliotheek niet die zo veel goeds voor schrijvers doet? Schaden we onze uitgevers niet? We houden zo veel met andere rekening tot we zelf een soort restpost zijn. Dat moeten we niet doen. Ik weet dat ik een beetje demagogisch klink, maar we moeten opkomen voor onze rechten. Laten we niet afwachten tot we alle gegevens hebben, want dan ben je vaak te laat. Laten we nu bedenken wat we moeten doen.'

Wordt dus ongetwijfeld vervolgd.

Tekst: Maarten Dessing

Tijdens de bijeenkomst van de Vereniging van Letterkundigen (Vvl) werd het rapport Leenrechtstelsel na 25 jaar onder de loep (pdf) besproken, opgesteld in opdracht van Stichting Leenrecht. De marktverkenning is gebaseerd op zo’n 40 interviews met auteurs, uitgevers en vertegenwoordigers van onder meer gemeenten, bibliotheken, nieuwe aanbieders, onderwijsinstellingen, landelijke overheidsorganisaties en belangenverenigingen. De gesprekken werden ondersteund door deskresearch.  De onderzoekers zeggen zich daarbij te hebben moeten baseren op (CBS-)cijfers die geen coherent beeld opleveren (want gebaseerd op een ‘niet-neutrale enquête met een slechte en onvolledige respons’). Ze constateren een aantal ontwikkelingen die grote gevolgen én kansen voor het leenrechtstelsel zullen hebben: gemeenten oefenen grote druk uit op de openbare bibliotheken om efficiënter te werken en meer taken in het sociale domein op te pakken, een ontwikkeling die de komende jaren nog enorme gevolgen gaat hebben voor het bibliotheeklandschap en het uitlenen van boeken en materialen. De bibliotheek zal niet verdwijnen, maar wel zien we een veelheid aan nieuwe verschijningsvormen van de bibliotheek ontstaan. Leeszalen, commerciële aanbieders, wijkwinkels, de bibliotheek op school, minibibliotheken, boekspots, vrijwilligersbibliotheken en nog veel meer.

De voornaamste conclusie uit het rapport is dat het leenrechtstelsel langzaam maar zeker op onderdelen uit balans  dreigt te raken. ‘Alle partijen opereren in de kern vanuit hetzelfde belang: zo veel mogelijk lezen. Er is echter een situatie ontstaan waarbij op dat vlak door de verschillende betrokkenen allerlei drempels worden ervaren. Met onder meer als gevolg dat een substantieel aantal uitleningen niet wordt geregistreerd, dat volwassen Nederlanders minder worden verleid tot lezen (boeken schuiven op een aantal plaatsen naar de tweede lijn) en dat collecties worden uitgedund en versmald. De focus op de uitlening, waar de huidige leenrechtregeling toe bijdraagt, heeft wellicht geleid tot onbedoelde effecten. Directeuren van openbare bibliotheken die wij spraken typeerden het leengeld als “een straf op goed functioneren”. Het huidige betalen per uitlening “werkt kruideniersgedrag in de hand”, zoals enkele geïnterviewden stellen,’ aldus de onderzoekers.

In het rapport staat verder: 'Nieuwe initiatieven laten zien dat het ook in deze tijd wel degelijk mogelijk is om het aantal uitleningen te laten stijgen. Initiatieven die werken vanuit het model één-keer-betalen, onbeperkt-lenen, laten in dit kader betere resultaten zien dan het model van betalen per uitlening. Ook zijn er succesvolle initiatieven waarbij registratie van de uitlening achterwege blijft en de klant niet wordt gerappelleerd om het uitgeleende materiaal terug te brengen. Deze partijen schrappen de relatief dure ICT-systemen, die nodig waren om alle transacties vast te leggen en te controleren. Gemeenten juichen dit toe: in tegenstelling tot wat soms wordt aangenomen zitten zij vaak niet te wachten op rapportages die primair gaan over aantallen uitleningen.
Daadwerkelijk gebruik als grondslag voor het leenrechtstelsel heeft vanuit een optiek van rechtvaardigheid veel voordelen. Wat echter ook zichtbaar wordt na onze marktverkenning is dat het draagvlak voor deze werkwijze afbrokkelt. Bovendien gaat het rechtvaardigheidsmotief alleen op als registratie en opgave van uitleningen correct verlopen. Wij hebben echter moeten vaststellen dat dit in de praktijk om diverse redenen van organisatorische en ICT-aard niet vanzelfsprekend is.'

Volgens de onderzoekers zien met name kinderboekenschrijvers hun inkomsten fors teruglopen, soms met meer dan de helft. ‘Voor een groot deel is deze ontevredenheid te verklaren vanwege het op grote schaal niet registreren of opgeven van uitleningen. De uitvoering van de regeling is echter op onderdelen ook onduidelijk. Zo is bijvoorbeeld geen eensluidend antwoord te geven op de vraag wanneer een bibliotheek wel of niet leenrechtplichtig is voor uitleningen gerealiseerd op haar minivestigingen op scholen (de Bibliotheek op School, dBoS). Bovendien is er onbekendheid bij bibliotheken welke verlenging wel of niet moet worden opgegeven. Er is mede hierdoor ongelijkheid ontstaan: de ene bibliotheek betaalt wel leenrecht voor haar minivestiging op scholen of (betaalde) verlengingen, de andere niet. Stichting Leenrecht wordt met regelmaat geconfronteerd met bibliotheken die willen terugkomen op eerder gedane opgaven,’ zo valt in de marktverkenning te lezen.
Ook wordt gewezen op de gevolgen van e-lending en de deeleconomie. ‘Moderne apps op smartphones maken het nu al mogelijk om op afstand bij elkaar in boekenkasten te kijken en boeken te delen. Men leent van elkaar in plaats van via een centrale plek. Deze ontwikkeling kan ook van invloed zijn op de bibliotheeksector en op het leenrecht,’ aldus de onderzoekers, die besluiten met de constatering dat het leenrechtstelsel daarom op onderdelen vraagt om een nadere evaluatie, analyse en uitwerking. ‘Dit is geen eenvoudige opgave omdat een aanpassing van het stelsel ook impact heeft op andere afspraken en regelingen in de branche.’

De Stichting Leenrecht vierde haar 25-jarig bestaan op 25 september 2015 met een jubileumbijeenkomst tijdens welke ook werd stil gestaan bij de leenrechtvergoeding. Voor een verslag van deze bijeenkomst zie het op 28 september 2015 op deze website verschenen artikel ‘E-books wel of niet onder het leenrecht?’. In het kader van het 25-jarig jubileum van Stichting Leenrecht verscheen Het Kwartje van Nuis (pdf), een onderzoeksverhaal geschreven door Marcel Metze over 25 jaar leenrecht.
           
Zie over de discussie over de afdracht van leenrechtvergoedingen in relatie tot de Bibliotheek op school ook de eerdere berichtgeving op deze website eind 2013 en begin 2015.)
 


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (2)

Marcel van Driel
8-2-2016 21:02
Wat een goed stuk, zeg. Beter en duidelijker dan de hele presentatie.
Mees
4-3-2016 14:01
Welkom in 2016. 

Kijk eens hoe de muziekindustrie en culturele sector met deze verandering is omgegaan Er zijn zo veel nieuwe kansen die voor het oprapen liggen. Een muzikant verdiende vroeger ook 'veel' meer aan royalties dan momenteel het geval is. 

Tijd om het model om te gooien en eens creatiever te kijken naar alternatieve inkomstenbronnen. Nog zo behoudend en conservatief anno 2016. 

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Peiling

Een discussie over inzet van vrijwilligers wordt niet gevoerd, maar is wel nodig
Eens
Oneens
Jouke Bethlehem (Bibliotheken Noord Fryslân) merkt op dat er nauwelijks enige discussie gevoerd wordt over de inzet van...
Lees meer en geef uw mening