HomeNieuwsNieuws uitgelichtBericht
voetnoot
Bibliotheken in Brussel: geef ons leenrecht voor e-books
Maarten Dessing
24-11-2015
De Europese Commissie presenteert volgende maand haar standpunt over de benodigde hervorming van het auteursrecht. Daarmee begint een lang proces van debatteren voor een nieuwe Europese richtlijn is vastgesteld. Voor de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) was dit het juiste moment om in Brussel te pleiten voor een wettelijk vastgelegd leenrecht voor e-books. Twee aanwezige Europarlementariërs ondersteunden het pleidooi van bibliotheken.
De bibliotheeksector heeft geen traditie in militant lobbyen voor eigen belangen. Vice-voorzitter Chris Wiersma van de VOB, tevens directeur van De Nieuwe Bibliotheek in Almere, erkent het zonder enige schaamte. Maar belangen heeft de bibliotheek natuurlijk wel. In het digitale tijdperk zelfs meer dan ooit. Er bestaat geen leenrecht voor het e-book. Bibliotheken kunnen daarom alleen e-books uitlenen waarvan het bij de uitgever een licentie koopt. Het is niet mogelijk, zoals bij papieren boeken, om naar eigen goeddunken titels in te kopen en aan leden beschikbaar te stellen. Dat moet veranderen.

Het was dan ook met een soort verlegen trots dat Wiersma met een delegatie uit de bibliotheeksector vorige week tijdens een breakfast session in het Brusselse Stanhope Hotel de zaak bepleitte. Zo legde directeur Erna Winters van de Bibliotheek Kennemerwaard aan het gehoor van Europarlementariërs helder uit dat bibliotheken de wettelijke taak hebben om toegang te verschaffen tot informatie, zodat burgers zich een mening kunnen vormen en volwaardig kunnen deelnemen aan een democratische samenleving. Maar in het digitale tijdperk is dat niet meer mogelijk.

Verstoken van informatie
'Bibliotheken worden geconfronteerd met een groot probleem bij het uitvoeren van hun wettelijke taak', zei Winters. 'Mensen hebben een toenemende vraag naar e-content. De verwachting is dat in 2025 veertig tot zestig procent van de boekenmarkt uit e-books zal bestaan. De Europese burgers verwachten van hun bibliotheek dat zij met deze ontwikkeling mee bewegen. Bibliotheken zijn ook meer dan bereid dat te doen. Maar: binnen het huidige auteursrecht worden e-books niet beschouwd als boek maar als dienst. Dat betekent dat bibliotheken moeten onderhandelen met elke uitgever over prijs, uitleentermijnen, hoeveel uitleningen enzovoorts. Als de onderhandelingen niet tot resultaat leiden, is het bibliotheken niet toegestaan het e-book te kopen. Hun klanten – de Europese burgers, uw kiezers – blijven dan verstoken van deze informatie.'

Winters had meer argumenten. Europa heeft ongeveer 75 miljoen ongeletterde burgers. Met de grote vluchtelingenstroom stijgt dat aantal. Bibliotheken helpen hen – óók met het aanleren van digitale vaardigheden. Daar hoort optimale toegang tot de digitale wereld bij. Daarnaast wil Europa een leidende kenniseconomie zijn. Daarvoor zijn goed opgeleide, vakbekwame en creatieve mensen nodig. En dus is een ruimer auteursrecht nodig, dat meer bewegingsvrijheid geeft aan creatieve mensen.

Bibliotheek zonder grenzen
Directeur Vincent Bonnet van het European Bureau of Library Information and Documentation Associations (EBLIDA) vertelde dat de digitale revolutie eindelijk een droom uit de jaren 1950 binnen bereik brengt: 'de bibliotheek zonder grenzen'. Het idee was: een bibliotheek die boeken naar de lezer bracht, waar die zich ook bevond, in plaats van dat de lezer altijd naar de bibliotheek moet. Deels is die droom gerealiseerd: 'bibliotheken zijn niet alleen maar magazijnen, maar community hubs die de vaak meest bezochte publieke ruimtes zijn en in afgelegen gebieden of achterstandswijken niet zelden de enige publieke dienst.'

Alleen het ontbreken van leenrecht voor e-books weerhoudt bibliotheken er nu nog van om letterlijk overal te zijn. Britse bibliotheken konden bijvoorbeeld in februari vorig jaar slechts 3 van de 45 boeken uit de top 100 die als e-book leverbaar waren, daadwerkelijk uitlenen. Ook kunnen bibliotheken met een archieffunctie een e-book niet archiveren – dat verbiedt het contract. Evenmin kunnen bibliotheken die over de grenzen samenwerkingsverbanden hebben gesloten e-books aan elkaar uitlenen – dat verbiedt het contract. En dat terwijl alle bibliotheken in Europa bij elkaar voor 5,1 miljard euro aan content inkopen bij uitgevers.

De bibliotheken hadden ook een auteur meegenomen om te laten zien dat deze groep helemaal niet tegen uitlenen van e-books is. Kinderboekenschrijfster Nanda Roep, die sinds een jaar of vijf haar boeken zelf uitgeeft, vertelde dat ze voor een derde van haar inkomen afhankelijk is van uitleenvergoedingen – plus een derde voor royalty’s en een derde voor honoraria voor optredens. In 2010 verkocht ze 10.000 boeken en werd haar werk 200.000 keer uitgeleend. In de digitale toekomst zal dat niet anders zijn: in de 'afgelopen maanden' verkocht Roep 18 e-books en werd haar werk 450 keer digitaal uitgeleend.

Maar: door het ontbreken van één vaste afspraak, die zou ontstaan als e-books onder het leenrecht vallen, hebben alle auteurs die hun werk níet zelf uitgeven geen enkel inzicht in wat uitgevers met hun werk doen. Uit onderzoek van de VvL van afgelopen oktober bleek dat veel schrijvers en vertalers niet eens wisten dat hun e-books konden worden uitgeleend. 'Uitgevers bepalen of het de bibliotheek is toegestaan een e-book uit te lenen. Uitgevers bepalen ook hoeveel moet worden betaald. En vervolgens bepalen uitgevers hoeveel een schrijver kan ontvangen van het bedrag dat is betaald. Voor alle duidelijkheid: schrijvers weten niet welk bedrag een uitgever aan de bibliotheek vraagt.'

Europarlementariër Julia Reda
De Duitse Europarlementariër Julia Reda (De Groenen/Vrije Europese Alliantie en Piratenpartei Deutschland) steunt de oproep voor de introductie van leenrecht voor e-books. Sterker: dat wil een 'overgrote meerderheid' in het Europees Parlement, vertelde Reda na afloop van de bijeenkomst. De maatregel stond in het rapport over de hervorming van het auteursrecht dat het parlement op eigen initiatief had opgesteld en dat in juli werd aangenomen. Reda was daarvan de rapporteur, reden waarom ook wel wordt gesproken van het Reda-rapport (pdf). 'Als de Europese Commissie dat niet wil invoeren, dan zullen ze met heel goede argumenten moeten komen om dat uit te leggen.'

Tijdens de bijeenkomst van de bibliotheken onderstreepte Reda het sociale én economische belang van bibliotheken. Maar ze sprak vooral over de beste manier om het leenrecht te introduceren. Volgens haar moet een e-book simpelweg niet langer worden gezien als een dienst, maar als een product. Daarmee kan het e-book meteen worden meegenomen in bestaande overlegstructuren zoals in Nederland Stichting Leenrecht waarin bibliotheken en rechthebbenden onderhandelen over een billijke vergoeding. Bovendien sluit het aan bij de beleving van de consument én wordt het mogelijk het BTW-tarief voor e-books te verlagen.

Helaas blijkt uit een gelekt document dat de Europese Commissie niet die kant op wil. De Commissie, zo legde Reda later uit, wil daarin alleen mogelijkheden scheppen om bestaande collecties te digitaliseren en e-content alleen binnen gesloten netwerken beschikbaar te maken. Denk aan: studenten die ín een universiteitsbibliotheek inloggen en dan e-content kunnen bekijken. 'Dat is een nogal beperkt idee van wat e-lenen eigenlijk is. De Commissie toont zich weinig ambitieus. Hopelijk kunnen wij – het hele parlement dus – druk uitoefenen om hen ambitieuzer te maken.'

Heeft wellicht de 'agressieve lobby van met name kranten- en academische uitgevers', zoals Reda het omschrijft, een rol gespeeld? Dat is moeilijk te zeggen. Maar: 'Ik begrijp niet goed waar uitgevers bang voor zijn. Bibliotheken lenen al decennia boeken, muziek en films uit. Dat is geen concurrentie, dat maakt die materialen alleen maar populairder. Bibliotheekleden willen materialen die ze goed vinden, zelf hebben of raden het mensen in hun omgeving aan. Uitgevers hoeven ook niet bang te zijn dat consumenten een populair boek te vaak digitaal lenen: omdat bibliotheken een vergoeding betalen, gaat straks hun hele budget op aan één titel – zoals een keer in Zweden is gebeurd. Dat zullen bibliotheken willen voorkomen. Er zal op een natuurlijke manier een evenwicht ontstaan.'

Als uitgevers van e-books niet oppassen in hun verzet tegen e-lenen, gebeurt wellicht hetzelfde als met academische uitgevers. De manier waarop die hun marktmacht inzetten, verslechtert hun imago, waardoor politici minder snel geneigd zijn naar hen te luisteren. 'Academische uitgevers dwingen bibliotheken licenties op bundels te nemen, waardoor bibliotheken niet meer zelf kunnen kiezen. Ze willen extra geld zien als de teksten worden gebruikt voor data mining en dreigen toegang te staken als het toch gebeurt. Omdat bibliotheken de e-content niet bezitten staan ze machteloos. Het gevolg is dat overheden, zeker ook in Nederland, veel steun geeft aan open access.'

Het gaat er wat Reda betreft helemaal niet om uitgevers inkomen te ontzeggen, maar om een gelijk speelveld te creëren voor bibliotheken. Die hebben nu geen positie om goed te onderhandelen met uitgevers. 'Daarom was het ook goed om van een auteur te horen dat deze groep niet automatisch wordt vertegenwoordigd door uitgevers. Ook auteurs krijgen met leenrecht voor e-books meer controle op hun verdiensten uit uitlenen.'

Europarlementariër Mary Honeyball
De Britse Europarlementariër Mary Honeyball (Progessieve Alliantie van Socialisten en Democraten en Labour Party) sprak tijdens de bijeenkomst vooral over het belang van de hervorming van het auteursrecht. 'Ik ben hier al vijftien jaar. Dát de Commissie hier nu prioriteit aan geeft is al een doorbraak. Belangrijk is vooral dat er helderheid komt. Er zijn in heel Europa zo veel verschillende wetten. En, ten tweede, dat de makers zelf een eerlijke vergoeding krijgen voor hun werk.' Ook wanneer dat wordt uitgeleend, voegde ze eraan toe.

'Voor het uitlenen van fysieke boeken is een balans ontstaan tussen bibliotheken en rechthebbenden. Nu zijn er ook digitale boeken. Het is verschrikkelijk om te moeten constateren dat de Commissie voor dat onderwerp in relatie tot de bibliotheek wegloopt. Het lijkt alsof ze geen idee heeft wat ze ermee aan moet. Toch moet erover nagedacht worden. Het e-boek gaat niet weg. Het moet ook beschikbaar komen voor bibliotheekleden. Als door uitblijven van goede regels de balans tussen bibliotheken en rechthebbenden wordt verstoord, zou dat een slechte zaak zijn – vooral voor de gemeenschap waarvoor de bibliotheek zo'n belangrijke rol speelt.'

Uitgevers zouden niet moeten betogen dat e-lenen al bestaat, zoals bijvoorbeeld de Britse uitgeversbond doet, vertelde Honeyball na afloop. Lang niet alle titels zijn digitaal uitleenbaar. 'En als mensen dat boek dan alleen kunnen krijgen door 10 pond te betalen bij Amazon, werkt dat alleen maar piraterij in de hand. De angst dat leenrecht voor bibliotheken hun businessmodel ondermijnt is niet zinnig. Als bibliotheken het niet aanbieden kijken mensen gewoon elders waar ze een titel voor weinig of niets kunnen krijgen. En bij bibliotheken kun je het tenminste nog technisch makkelijk organiseren dat alleen leden er gebruik van maken.'

Daarbij zou het one copy multiple use-systeem, zoals Nederland dat kent, alleen maar de voorkeur genieten. 'Het zou betekenen dat meer mensen zullen lezen dan wanneer een bibliotheek maar een beperkt aantal e-books tegelijk kan uitlenen. Hoe meer mensen lezen, hoe beter, is mijn persoonlijke mening. Daarbij denk ik dat je het pr-effect ervan niet moet onderschatten. Veel niet-leden zullen een boek dat een bibliotheeklid hen aanraadt vervolgens gaan kopen.'

Tekst: Maarten Dessing


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Peiling

Een discussie over inzet van vrijwilligers wordt niet gevoerd, maar is wel nodig
Eens
Oneens
Jouke Bethlehem (Bibliotheken Noord Fryslân) merkt op dat er nauwelijks enige discussie gevoerd wordt over de inzet van...
Lees meer en geef uw mening