HomeNieuwsNieuws uitgelichtBericht
voetnoot
Zo veel mogelijk handtekeningen voor vrije toegang tot digitale informatie
Maarten Dessing
06-05-2014
Geef lezers het recht op e-lezen. In het Engels: 'The Right to e-Read'. Met die slogan voert EBLIDA sinds 23 april campagne voor het opnemen van een leenrechtexemptie voor e-books in de auteurswet. Hoofddoel is burgers bewust te maken van deze lacune in de wetgeving. Europarlementariër Marietje Schaake (D66) ondersteunt de actie.
De teller staat na twaalf dagen op 6940 handtekeningen. Zoveel medewerkers van bibliotheken en individuele burgers uit heel Europa hebben inmiddels het manifest voor het recht op e-lezen ondertekend – van Moldavië en Malta tot Frankrijk en Finland en alle andere landen met organisaties die zich hebben aangesloten bij de European Bureau of Library, Information and Documentation Associations (EBLIDA). Hoeveel Nederlanders de petitie hebben ondertekend, is niet te zien. Wel werd op 5 mei de grens van 1000 handtekeningen overschreden.

‘We willen uiteraard zo veel mogelijk handtekeningen,’ zegt Erna Winters, directeur van Bibliotheek Kennemerwaard, penningmeester van het uitvoerend comité van EBLIDA en lid van de Task force on e-books. ‘We hopen op 50.000 uit heel Europa. Als je ziet hoeveel mensen de actie “Mijn bieb moet blijven” hebben ondertekend, moet zo’n 5000 uit Nederland haalbaar zijn. Daar moeten we wel stevig ons best voor doen. In oktober, tijdens de EBLIDA-vergadering in Brussel, willen we de petitie overhandigen aan een Europees commissaris of Europees parlementariër.’

Leenrechtexemptie
De petitie werd op 23 april, World Book & Copyright Day, in heel Europa tegelijk gelanceerd – in Nederland door de tekst plechtig te overhandigen aan Marietje Schaake, namens D66 lid van het Europees parlement. Het document roept op tot modernisering van de auteurswet, zodat bibliotheken hun leden kunnen voorzien van digitale boeken op dezelfde manier die nu reeds het geval is voor papieren boeken. Bibliotheken willen niet langer afhankelijk zijn van uitgevers, van wie zij nu licenties op digitale boeken moeten kopen. Zij willen een leenrechtexemptie voor e-books. Alleen dan kunnen bibliotheken de burgers vrije toegang garanderen tot digitale informatie.

Winters: ‘Het is nu zaak om de actie breed te ondersteunen. Wij hebben het in de Kennemerwaard in de nieuwsbrief gezet. We hangen de poster op in alle vestigingen. We melden het op Facebook. Enzovoorts. En de VOB en ik proberen de collega’s in de sector ervan te overtuigen om ten eerste zelf te ondertekenen en daarna ons te volgen, zodat zij bijvoorbeeld ook een poster bij een pc hangen waar bezoekers van de bibliotheek de petitie direct kunnen ondertekenen. Ik verwacht niet anders dat zij ook het nut en noodzaak van de oproep inzien, maar ik kan dat niet afdwingen.’

Aanhaken bij bestaand recht
Schaake juicht de actie toe: ‘Het is goed dat bibliotheken zich mengen in het politieke debat. Bibliotheken vervullen een belangrijk publieke functie, maar de discussie lijkt soms uitsluitend door grote, commerciële spelers te worden gevoerd. Wel was het misschien beter geweest als zij niet hadden gevraagd om een nieuw recht, maar hadden aangehaakt bij een bestaand recht dat al goed is verankerd: het recht op vrije toegang tot informatie. Straks maakt een partij als Amazon gebruik van het recht op e-lezen. Dat lijkt me niet de insteek van de campagne.’

Ook het inhoudelijk doel van de petitie ondersteunt zij – binnen een bredere hervorming en harmonisatie van het Europees auteursrecht. ‘Het huidige systeem werkt ook innovatie tegen,’ zegt Schaake. ‘Het is nu heel moeilijk voor start-ups om hun nieuwe product in één keer op de Europese markt uit te rollen. Maar daarbinnen is het belangrijk om ook het publieke belang mee te wegen. Veel boeken zijn inmiddels digitaal beschikbaar, het lijkt me niet goed als uitgevers daar dan hekken om heen gaan zetten en bepalen welke boeken wel of niet algemeen toegankelijk zijn.’

E-boek = een gewoon boek
De campagne wil niet alleen politici tot actie aanzetten, 'die ten onrechte denken dat de markt het wel regelt', maar ook het grote publiek bewust maken van een lacune in de auteurswet. ‘Bibliotheken krijgen aan de balies veel vragen over e-books,’ zegt Winters. ‘Zij kunnen lang niet alles leveren. Maar wat mensen niet weten is dat het niet komt door de onwil van bibliotheken, maar omdat het uitlenen van digitale boeken niet goed is geregeld. Voor hen is een e-book hetzelfde als een gewoon boek. Dat de wet dat anders ziet, snappen ze niet.’

De situatie in Nederland is misleidend. Bibliotheken kunnen momenteel 5000 e-books uitlenen, bijna een kwart van het totaal aantal beschikbare digitale boeken. Zijn uitgevers de bibliotheken soms erg goed ter wille? Winters: ‘Wij zijn blij met dit aanbod, maar feit blijft dat de macht onevenredig is verdeeld. Wij kunnen niet kopen wat wij willen, tenzij voor een bedrag dat in sommige Europese landen drie tot vijf keer zo hoog is als de consumentenprijs. Als uitgevers denken dat zij beter gewin hebben bij de verkoop van een e-book bieden ze het ons niet aan om beschikbaar te stellen via uitleen. En voor negen van de tien actuele titels geldt dat.’

Het gevolg van deze opstelling van de uitgevers is dat het illegaal lezen van digitale boeken niet echt afneemt. ‘Tachtig procent van het aantal gedownloade e-books gebeurt illegaal. Mensen zonder een ruime beurs zullen straks niet alle boeken die zij willen bij bibliotheken kunnen krijgen en daarom illegaal blijven downloaden.’ Ook universiteitsbibliotheken kunnen nu niet alle wetenschappelijke informatie aan hun gebruikers leveren omdat zij noodgedwongen erg veel moeten betalen aan uitgevers. ‘Zij zijn gebonden aan wurgcontracten,’ zegt Winters. ‘Dat moet anders.’

Uitgevers negatief
De eerste reacties van uitgevers op de petitie zijn negatief. De voorzitter van de Britse Publishers Association schreef in een column voor The Bookseller dat het recht op e-lezen al bestaat: iedereen kan immers e-books kopen. Bibliotheken zouden met deze misleidende slogan alleen maar actie voeren om goedkoper e-books te kunnen inkopen. ‘Een omdraaiing van de discussie’, vindt Winters. ‘Natuurlijk vinden wij het logisch dat auteurs en uitgevers een billijke vergoeding krijgen. Wij willen alleen maar dezelfde rol hebben als met papieren boeken.’

De Börsenverein, de Duitse branchevereniging van uitgevers en boekhandels, vond in een reactie bovendien dat de wens van bibliotheken te vroeg komt: toegeven daaraan zou de ontwikkeling van nieuwe businessmodellen verhinderen. ‘Uitlenen via bibliotheken is ook een businessmodel’, reageert Winters daarop. ‘Bibliotheken hebben juist veel ervaring met klant- en leen/leesgegevens, uitgevers niet. Daarbij vergeten uitgevers dat bibliotheken de grote leesmotoren zijn. Bibliotheken doen heel veel aan leesbevordering. En onderzoek heeft uitgewezen dat leners ook vaak kopen.’

Beschermen eigen businessmodel
Ook Schaake vindt het een ‘vreemd argument’ van uitgevers: ‘Dat mensen blijven lezen is in het belang van iedereen. En dat lezen moet je niet beperken tot papieren boeken. Bovendien zullen bibliotheken betalen voor het uitlenen van digitale boeken. Ik denk dat uitgevers beter mee kunnen gaan in de vernieuwingsslag, zodat ze meer kunnen profiteren van innovaties, er een gezonde marktwerking ontstaat en prijzen omlaag gaan. Uitgevers zijn te veel bezig met het beschermen van hun eigen businessmodel. Maar daarvoor maken we natuurlijk geen wetten.’

Het gekke is, zo maakt Winters duidelijk, dat uitgevers zelf met twee maten meten. Als het gaat om de gewenste leenrechtexemptie zeggen uitgevers: een digitaal boek is niet hetzelfde als een papieren boek, maar een dienst. Als het gaat om de btw zeggen ze: een digitaal boek is wél hetzelfde als een papieren boek – in de hoop dat ze politici ervan kunnen overtuigen dat zij voor het e-book hetzelfde lage btw-tarief invoeren. ‘Ik begrijp wel dat uitgevers hun commerciële belangen verdedigen, maar consequent is het niet.’

Tijd nodig
Of de handtekeningenactie van EBLIDA snel resultaat zal hebben, is zeer de vraag. Er is net een openbare internetconsultatie over het auteursrecht geweest, die meer dan 11.000 reacties heeft opgeleverd. ‘Wij wachten nu met smart op de Europese commissie,’ zegt Schaake. ‘Alleen zij kunnen initiatief nemen, het Europees parlement helaas niet. Veel zal afhangen van de nieuwe commissaris, die na de Europese verkiezingen zal aantreden: hoe hoog zet hij of zij het onderwerp op de agenda. De huidige commissaris, Barnier, heeft weinig ambitie getoond.’

Persoonlijk verwacht Schaake op zijn vroegst een voorstel in 2015. Zelf zal ze er alles aan doen om ervoor te zorgen dat er zo snel mogelijk een voorstel ligt. ‘Ik vind het ongelofelijk hoe verouderd het auteursrecht is en hoe die de ontwikkeling van een digitale markt in Europa belemmert. Helaas is het politiek lastig. Veel politici laten hun oor hangen naar uitgevers. Ik verwacht na 22 mei bovendien meer nationalistische partijen in het parlement, die hoe dan ook Europese samenwerking tegen zullen werken. Het is daarom belangrijk voor de bibliotheeksector om bij de verkiezingen hun stem te laten horen.’

Proefproces
Ook Winters beseft dat de strijd van EBLIDA er een van lange adem is. 'Na de verkiezingen zijn er nieuwe parlementariërs. Dan moeten we het probleem opnieuw beginnen uit te leggen. Daarom grijpen we ook elke mogelijkheid aan om de effecten van een auteurswet waarin het e-book niet is opgenomen, aan te kaarten. We blijven er in Nederland op hameren. En we voeren een proefprocedure, die hopelijk zo snel mogelijk ook naar het Europese Hof gaat – anders dan wat uitgevers willen. Als dat lukt, scheelt het een paar jaar. Later deze maand is er een zitting van de Nederlandse rechtbank, waarin wordt beslist of de zaak doorgaat naar het Europese Hof.'

Tekst: Maarten Dessing 

Zie ook:


Print deze pagina

Reacties op dit artikel (0)

Er zijn nog geen reacties.

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Peiling

Een discussie over inzet van vrijwilligers wordt niet gevoerd, maar is wel nodig
Eens
Oneens
Jouke Bethlehem (Bibliotheken Noord Fryslân) merkt op dat er nauwelijks enige discussie gevoerd wordt over de inzet van...
Lees meer en geef uw mening