HomeNieuwsNieuws uitgelichtBericht
voetnoot
Be unhappy
Joyce Sternheim
04-06-2012
Afgelopen week las ik Meer Waarde, de branchestrategie van de openbare bibliotheken voor de jaren 2012-2016. Ik werd er ongelukkig van, maar dat is helemaal niet erg! Sinds kort weet ik namelijk dat ongelukkig zijn juist goed is. Ik hoorde dat van Les Watson, een Engelse expert op het gebied van library and learning spaces die ik onlangs ontmoette. Be unhappy, zegt Les, want echte verandering is alleen mogelijk als je ontevreden bent over de bestaande situatie.
Mm.. zit wat in. Idealen komen immers voort uit de wens om iets te veranderen waar je ongelukkig over bent. Je hebt idealen om de maatschappij te verbeteren, de ongelijkheid uit te bannen, et cetera. Idealen hebben nut, ook al kun je ze nooit voor 100% waarmaken. Ze geven richting aan je handelen, ze motiveren je en geven je energie. Laat ik nou net die idealen missen in de nieuwe branchestrategie…
Begrijp me goed: het is een keurig stuk, voorzien van de juiste mantra’s en vol krachtig geformuleerde acties. Strategische, tactische en operationele vraagstukken lopen af en toe flink door elkaar, maar een kniesoor die daarop let. Alles waar we aan moeten werken, staat netjes op een rijtje, zou je zeggen. Maar toch mis ik er van alles in en krijg ik er ook geen energie van.

Berekenende onderneming
In de eerste plaats kan ik er niet uithalen wat de strategie nou eigenlijk is. Het is vooral een opsomming van wat er allemaal moet gebeuren en hoe we dat zouden kunnen organiseren. De strategie is opgeschreven als een ‘vlek aan de horizon’ staat er in de inleiding. Maar zelfs die vlek kan ik niet ontwaren. De ‘waartoe-vraag’ komt nauwelijks aan de orde. Kon er nou echt geen aansprekend toekomstbeeld worden geschetst? Wat mij betreft ontbeert het nu de idealen die voor energie hadden kunnen zorgen en die richting hadden kunnen geven aan het stuk.

Het wordt me trouwens ook niet duidelijk hoe de genoemde acties gaan bijdragen aan ons vermogen om vraagstukken aan te kunnen die in het transformatieproces op ons afkomen.
Ik denk ook dat het komt omdat het erg afstandelijk, bijna ‘kil’ is geschreven. De openbare bibliotheek komt niet over als een democratische instelling met een warm kloppend hart, maar als een berekenende onderneming waarin de mens in toenemende mate als consument wordt beschouwd. Bibliotheekgebruikers worden voornamelijk neergezet als veeleisende individuen met persoonlijke wensen en voorkeuren, die op maat bediend moeten worden, teneinde ze gemak, genot, gewin en/of gezelligheid te verschaffen. Klantwaarde heet dat.

Zeker, maatschappelijke waarde komt aan bod. Maar ook dan met een waas van commercie. Zo wordt de bibliotheek geacht haar maatschappelijke waarde meer te ‘etaleren’. Alsof het gaat om een nieuwe uitbreiding van het winkelconcept. Komt dat zien: nu ook met belevingswereld maatschappelijke relevantie!
Het hele stuk is doortrokken van dit soort jargon. Zelfs cocreatie wordt beschreven als een product dat je aanbiedt aan je klanten. In hoofdstuk 3, paragraaf 3.1. ‘De bibliotheek als fysiek en digitaal knooppunt’ staat: ‘Elke bibliotheek is een lokaal knooppunt dat gidst naar fysieke en digitale informatie en media, deze in een context plaatst en burgers in staat stelt er waarde en waardering (cocreatie, curatie) aan toe te voegen’.
Maar - het woord zegt het al - cocreatie is een gezamenlijk proces waarin je echt samen met gebruikers iets opbouwt; de creatieve kracht van gebruikers benut om tot iets goeds en moois te komen. In paragraaf 3.1 wordt cocreatie gereduceerd tot een klant-leverancierverhouding: ‘hier heb je wat, doe er iets leuks mee’. Terwijl het de bedoeling is om gezamenlijke waarde te creëren.

Nieuw tijdperk
Voor mij blijkt daaruit dat de strategiecommissie niet echt begrepen heeft hoe de samenleving en hoe mensen veranderd zijn. Dat wordt trouwens ook duidelijk als je de inleiding leest, want de commissie denkt dat we nog midden in de informatierevolutie zitten, terwijl er al een nieuw tijdperk is ingetreden. Ik verzin dat niet: er is een hele lijst van boeken en artikelen die daarover gaan. O.a. Daniel Pink heeft er een belangrijk boek over geschreven: Een compleet nieuw brein, dat gaat over de intrede van het nieuwe, ‘conceptuele tijdperk’. Een tijdperk waarin creativiteit, empathie, verbeeldingskracht, design, storytelling, verrassende syntheses, speelsheid, humor en zingeving het verschil zullen gaan maken.
En er is bijvoorbeeld ook het sustainisme: het einde van het ‘ik-tijdperk’ en de opkomst van het wij-tijdperk, waarover Marina Polderman een mooi artikel heeft geschreven in Intellectueel Kapitaal nr. 1. van 2012. (Titel: 'Plaatsen van verbinding'. Inloggen vereist).

Uit alles blijkt dat er een nieuwe werkelijkheid en een nieuw mensbeeld aan het ontstaan zijn, die voorbij gaan aan het oude beeld van het individu als consument. Die nieuwe werkelijkheid is ook uitgangspunt geweest voor Interface, de visie op de bibliotheek in het digitale tijdperk, die ik samen met de VOB-commissie Digitale Bibliotheek mocht schrijven. Daarin zeggen we letterlijk ‘dat ook wij de toekomst niet kunnen voorspellen, maar dat we wel op een nieuwe manier naar de samenleving willen kijken: vanuit nieuwe uitgangspunten en met nieuwe vormen van waardecreatie in ons achterhoofd. En vanuit die houding voortdurend onderzoeken en experimenteren.’

Waardenetwerken
Ik denk nu: hadden we dit nog maar sterker benadrukt. Want het is heel essentieel voor de visie in Interface. Vanuit dat gezichtspunt zijn we namelijk met het begrip ‘waardenetwerken’ gekomen.
‘Het betekent dat de Bibliotheek moet bouwen aan waardenetwerken: netwerken van bibliotheekmedewerkers, externe experts en gebruikers. Mensen die hun persoonsgebonden kennis toevoegen, permanent of incidenteel, en daarbij gebruik maken van de bronnen van de openbare bibliotheek, beschikbare kennis op internet, hun eigen kennis en hun sociale netwerken.
Zo kan de bibliotheek van de toekomst zich ontwikkelen tot een kenniswerkplaats, een plek waar gebruikers geprikkeld worden om nieuwe kennis te creëren, waar zij kunnen reflecteren op bestaande kennis en kennis met anderen kunnen delen. Het gaat in de toekomstige bibliotheek niet alleen meer om lenen, maar ook om delen: bronnen, kennis, wijsheid, ervaringen, samenhang, verhalen, leesplezier’.

Helaas, ik zie niets van dat gedachtegoed terug in de branchestrategie. En ook helemaal niets in de actielijstjes in hoofdstuk 4. Daarin gaat het alleen maar om zaken als: ‘aantrekkelijke presentatie fysieke en digitale collectie’ of ‘afstemming van de fysieke collectie op de digitale’. Maar dat kan nooit een doel op zich zijn. Je werkt als bibliotheek aan een bepaalde uitdaging, een nieuw concept, een nieuw idee. En van daaruit ga je kijken hoe dat het beste vorm kan krijgen in de fysieke en digitale wereld. Niet andersom.

Ideële grondslag
Wat een aansprekend toekomstbeeld betreft: misschien kan de strategiecommissie het aloude Statuut voor de openbare bibliotheek er nog eens bij pakken. Daarin gaat het om de ideële grondslagen van de openbare bibliotheek, die hun basis vinden in de grondwet, de rechten van de mens et cetera. Ik citeer:
‘Bij de bepaling van hun ideële doelstelling stellen de openbare bibliotheken de individuele mens centraal en laten zich leiden door de idealen van gelijkheid, vrijheid en universele vorming. Door de vruchten van kennis en cultuur ter beschikking te stellen van iedereen dragen zij bij aan het democratisch functioneren van de samenleving en staan zij mensen ter zijde in alle fasen van hun leven’.

Kijk, dat is nog eens een ideaal waar ik warm van word: mensen terzijde staan in alle fasen van hun leven. Waarom zo afstandelijk en technocratisch als je ook kunt zeggen: wij willen graag dat iedereen gelukkig is. En daarom stimuleren we mensen het beste uit het leven en uit zichzelf te halen. Door mee te helpen aan een goede positie op de arbeidsmarkt, door mensen de kans te geven deel uit te maken van de (lokale) samenleving, door ze te helpen begrijpen hoe de wereld in elkaar zit, door ze te laten genieten van lezen, kunst en cultuur.
En dat dan vanuit de nieuwe uitgangspunten, dus in een open en continue samenwerking tussen bibliotheek en gebruikers om producten, diensten, ideeën, informatie en beleving te definiëren en te creëren.

Ik blijf voorlopig nog even ongelukkig. En velen met mij, hoop ik.

Tekst: Joyce Sternheim

Zie ook het gastblog van Wim Keizer over de strategienota Meer waarde.



Print deze pagina

Reacties op dit artikel (6)

Edwin
4-6-2012 21:11
Een stuk naar mijn hart Joyce. Dank je wel. 
Aureen Harthoorn
4-6-2012 23:30
 Blij te horen dat er nog mensen zijn die het begrijpen. 
Irmgard Bomers
5-6-2012 09:59
Ook een stuk naar mijn hart Joyce, maar....het gaat helaas niet werken als je de zakelijke kant vergeet. Met WIN (recept voor succesvol ondernemerschap in non-profitorganisaties) combineren we idealisme en zakelijkheid. Ik ben benieuwd om te horen of het beter bij jouw idealen aansluit en zo nee, wat er beter kan. 
Lianne
5-6-2012 16:50
Een mooi stuk, Joyce. Onze strategiecommissie heeft helemaal vergeten waar het om zou moeten gaan: zorgen dat er een toekomstvisie is waarmee we de dreigende ondergang van ons werk kunnen keren. Hun stuk is weer opnieuw zo'n stuk vol mooie woorden, maar waar je niets aan hebt in de bieb. Het lijkt wel alsof een extern bureau van managers is ingehuurd die een stuk schrijft zoals er zoveel al zijn verschenen. Hier hebben we echt niets aan en ik ben blij dat jij dat zo knap hebt opgeschreven. Ze hadden jou moeten vragen om te schrijven, in plaats van die duurbetaalde managers in dure pakken!
Joyce Sternheim
5-6-2012 20:23
Edwin, Aureen, Irmgard, Lianne: dank voor jullie reactie!
Irmgard: mijn stuk is niet bedoeld als verzet tegen zakelijkheid. Ik ben juist voor een goede balans tussen idealisme en zakelijkheid. Maar die balans is in deze instrumentele benadering nogal zoek, vind ik.
Ik zie het grote belang van ondernemerschap. Maar ook daarvoor geldt dat je vanuit een maatschappelijke opdracht, een bepaalde probleemstelling of een ideaal dat je wilt verwezenlijken kansen signaleert en op zoek gaat naar samenwerkingsmogelijkheden.
Lianne: dank je voor het compliment, maar ik vrees dat het niet op te lossen is met een mooiere tekst of warmere woorden. Het landelijke beleid lijkt steeds meer uit de pas te lopen met de ontwikkelingen op lokaal niveau. Ik denk dat we echt een nieuwe strategie nodig hebben die dat onderkent. En die ons weer kan binden.
agnes klitsie
8-6-2012 12:08
Bedankt voor  je mooie stuk. Ook in je commentaar, een goede balans tussen idealisme en zakelijkheid, kan ik me helemaal vinden. Er moet brood op de plank komen (ik kom uit een middenstandersgezin), maar daarna komt het altijd geestelijk leven! de maatschappij is inderdaad aan het veranderen. Na al het consumeren willen ze weer creeeren, dat zie je aan alles. Daar moeten we op inspelen.Agnes Klitsie

Schrijf een reactie

Naam
E-mailadres (?)
Reactie
 

Gerelateerde informatie

Peiling

Een discussie over inzet van vrijwilligers wordt niet gevoerd, maar is wel nodig
Eens
Oneens
Jouke Bethlehem (Bibliotheken Noord Fryslân) merkt op dat er nauwelijks enige discussie gevoerd wordt over de inzet van...
Lees meer en geef uw mening